|
... ادامه فصل سه در بيمارستان بانك ملي اواسط تيرماه 1330 شاه براي عمل جراحي آپانديسيت به بيمارستان رفت . در فيلمي محصول پاته كه روز 18 تيرماه 1330 برداشته شده است . مصدق، تقي زاده ، باقر كاظمي وديگران ، منتظر مرخص شدن او هستند . شاه به اتفاق ملكه ثريا كه كلاه تور دار به سر دارد ، از بخش جراحيِ بيمارستان خارج مي شوند . ثريا با همه دست مي دهد ولي لحظة دست دادنش با مصدق موجود نيست . شاه با مصدق دست ميدهد وبه يكديگر لبخند مي زنند . مصدق چيزي مي گويد . شاه موقعي كه به اتفاق حاج آقارضا رفيع ( قائم مقام الملك )، حسين علاء و ثريا از مصدق دور مي شوند ، بر مي گردد و لبخند مي زند و به سوي اتوموبيل سلطنتي مي رود تا روانة كاخ سعد آباد شود . در نماهاي ديگري از همين روز ، مصدق كنار همان در قبلي ايستاده ، شاه از در خارج ميشود . جمال امامي ، نمايندة مجلس شانزدهم پشت سر اوست . بين شاه و مصدق سرباز بلند قدي با تفنگ سرنيزه دار مراقب است . پرستارها ودو زن پشت سر شاه هستند . صحنة اول اين صحنه هارا درفيلم : ) P ersia : US aid if… كمكهاي آمريكا مشروط به اينست كه ... ) مي بينيم و صحنة دوم در فيلم آتشي كه نميرد شاهرخ گلستان ديده مي شود در انحصار پارامونت دولت انگلستان از ايران به ديوان داوري لاهه شكايت برد و ديوان توصيه كرد كه وضع را بدون تغيير نگه دارند (5) در اين دعواي حقوقي ، نقش دكتر مصدق به عنوان يك حقوق دان ، آشكار ميشود . دولت ايران اعلام مي كند با راي ديوان داوري لاهه موافق نيست و ديوان را داراي صلاحيت رسيدگي به اين دعوا نمي داند . روز 23 تيرماه ، اِورِل هريمن مشاور مخصوي ترومن ( رئيس جمهور آمريكا ) به ايران مي آيد( 6 )تا نقش ميانجي ايفا كند . حضور وي در ايران را به نقل از فيلم پارامونت ، دوباره سازي مي كنيم : ـ تظاهرات در خيابان ها ، مقابل مسجد سپهسالار ـ اعضاي سنديكاي كارگران چيت سازي تهران مقابل مجلس شورايملي ، راهپيمايي ميكنند.. روي پلاكاردي نوشته شده : ملت ايران از دخالت جهانخواران آمريكايي در امور ايران متنفر است . ـ نيروهاي ارتش ، سوار بر كاميون ، نظاره گرند ـ اورل هريمن ، با هواپيماي ارتش آمريكا وارد تهران مي شود ـ دكتر هنري گريدي (7) سفير كبير آمريكا در تهران ، در فرودگاه است . ـ هريمن در كاخ شاپور عليرضا با او صحبت مي كند ـ هريمن ، عليرضا پهلوي و همسرانشان از ساختماني به ساختمان ديگر مي روند . ـ هريمن و گريدي در تردد بين كاخ ها ـ تظاهرات در خيابان ها ، زن ها، كارگران كشتارگاه ها در برابر مجلس (41 ثانيه ) ـ جمعيت مبارزه با شركت هاي استعماري نفت در ايران ـ زنان اعلام مي كنند : ما بايد در امور سياست كشور دخالت داشته باشيم ـ هريمن در كاخ شاپور عليرضا (11ثانيه) ـ هريمن و گريد ي ـ تظاهرات كارگران (5ثانيه) ـ گريدي وهريمن وارد كاخ سعد آباد مي شوند و با شاه دست مي دهند ( 24 تيرماه ) ـ گريدي ، براي ديدار مصدق به خانة او ميرود . نخست وزير روي تخت نشسته . گريدي مي ايستد ، نامه اي را به او مي دهد . مصدق نامه را ميخواند . (8) در يكي از صحنه هاي موجود ، مصدق در كاخ صاحبقرانيه به ديدار اورل هريمن رفته ، كنار يك ميز گرد ، روي مبل نشسته است . در همين ملاقات است كه به گريدي مي گويد : پيام ترومن كمي دير رسيد ه زيرا ايران تصميم خود را در بارة راي دادگاه لاهه اتخاذ كرده است .(9) ايران صلاحيت ديوان لاهه را نمي پذيرد ( Iran rejects Hague Rulling ) در فيلمي محصول پاته نيوز با همين نام ، روي تصويري از مجلس شورا مي شنويم : مصدق ميانجي گريِ ترومن را نپذيرفت ، پس بگذار او وضع ايران و جهان را بخطر بيفكند در فيلمي ديگر از پاته نيوز ، فرانسيس شپرد ( سفير انگلستان ) و گريدي ( سفير آمريكا ) را در سفارتخانه هايشان مي بينيم . گريدي روز ششم شهريور 1330 از ايران رفت و جايش را به لوي هندرسون (10) داد كه متمايل به انگلستا ن بود . بحران ايران – مصدق مسالة نفت را به سازمان ملل مي برد (Iran crisis _ Mossadegh ,leads oil case befor UN ) روز 14 مهر 1330 مصدق براي شركت در شوراي امنيت بايك هواپيماي هلندي از تهران به آمريكا رفت . وي به همراه دكتر شايگان ، دكتر فاطمي( معاون نخست وزير ) ، مسعودي ، دكتر بقايي ، دكتر سپهبدي ، اسدي ( استاد دانشكاه)، دكتر سنجابي و بوشهري در فروداه ايد لويد نيويورك از هواپيما خارج شد . در فيلم فوق ، نصرالله انتظام ، سفير كبير ايران در آمريكا كه رئيس مجمع عمومي سازمان ملل متحد بود زير بازوي مصدق را گرفته از پلكان پائين ميرود . در واقع نصرالله انتظام ، از پلكان به استقبال نخست وزير بالا رفته ، به همراه او ، غلامحسين مصدق و خانم ضياء اشرف بيات ـ دختر دكتر مصدق ـ پائين مي آيد . دكتر اردلان ، نمايندة ايران در سازمان ملل وشهردار نيويورك ، جزو مستقبلين هستند . در يك نماي عمومي ، افرادي با پرچم ايران و آمريكا به استقبال آمده اند . دكتر مصدق سوار اتوموبيل مي شود ( ومستقيما به بيمارستان نيويورك ميرود .) نخست وزير ، روي تخت نشسته به زبان فرانسه مي گويد :
مصدق ، با عصا وارد شوراي امنيت مي شود . شخصي كه زير بازوي اورا گرفته و به سمت صندلي اش مي روند آقاي تريگو لي دبير كل سازمان ملل متحد است . در آنروز ، دكتر مظفر بقايي و دكتر حسين فاطمي در رديف اول نشسته اند. در لحظه اي كه دكتر مصدق براي استراحت ، سرش را روي ميز گذاشته ، دكتر فاطمي ، گوشي بگوش دارد . كلادوين جب ، نمايندة انگليس ، سرگرم نوشتن است . جلسات شوراي امنيت از 23 تا 26 مهر ماه به طول انجاميد و مصدق از نيويورك براي ديدار ترومن به واشنگتن رفت . در دو نماي خارجي، آنها را در مدخل كاخ سفيد مقر رياست جمهوري آمريكا مي بينيم . مصدق از پلكان بالا ميرود. در روي بالكن ، دست مي دهند و براي صرف ناهاربه سوي عمارت براه مي افتند .( شوراي امنيت در روز 26 مهر اعلام ميدارد كه : تا ديوان لاهه در بارة صلاحيت خود اظهار نظر نكرده ، شكايت انگليس مسكوت بماند ) شب ، هيئت ايراني سوار هواپيما مي شوند . فيلم بحران ايران ، محصول يونيور سال اينترنشنال نيوز وبا صداي اد هرليهي ( Ed Herlihy) است .
كميسيون مشترك در سال 1330 دو مستند ايراني ساخته شد كه متاسفانه هردو فيلم از بين رفته اند ( يا فعلا در اختيار ما نيستند ) ولي همين خاطره، دلايل حساسيت فيلم هاي خبري را بيشتر آشكار مي سازد. اولي جريان ورود جناب آقاي نخست وزير از آمريكا احتمالا ساختة جاني باعداساريان بود و دومي مسافرت نخست وزير و هيئت اعزامي به آمريكا از دكتر اسماعيل كوشان . چون در اين نوشته ايران از چشم غربي مورد نظر است اجازه بفرمائيد كه به همين كفايت شود . هرچند به بازي گرفته نشدن دكتر كوشان و جاني باغداساريان خود مبحث قابل تاملي است . آمريكائيانِ فيلمساز در ايران سابقة امر به نوشتة حميد نفيسي :
حميد نفيسي ، در مجموع 389 فيلم را از اين گروه ها فهرست كرده است . آنها در فاصلة 1333 تا 1343 نيز تعداد 413 فيلم خبري تحت عنوان « اخبار ايران » ساخته اند . جستجوي سابقة امر در منابع داخلي در زمان نخست وزيري حاجعلي رزم آراء قراردادي جهت تشكيل كميسيون مشترك ايران و آمريكا براي بهبود امور روستايي به امضا رسيد . اين كميسيون بر اساس مادة چهارم قانون كمك اقتصادي خارجي آمريكا تشكيل مي شد كه به « اصل چهار ترومن » معروف است براساس اين قانون :
كميسيون مشترك از تيرماه 1330 شروع بكار كرد . سندي كه ارائه مي شود حقايق تازه اي را در بارة گروه سيراكيوز ـ كه بر آمده از كميسيون مشترك است ـ آشكار مي سازد . تا پيش از سندي كه ارائه خواهد شد نوشتة محمدعلي ايثاري در كتاب « تصويري از ايران »تنها مرجع در جه اول شناخته مي شد :
اما سند ثبت شده در ايران ، متغير ديگري رانيز نشان ميدهد . نخستين فيلمسازاني كه از آمريكا وارد ايران شدند به تبعيت از استيفن نايمن و پرسياي جديد ، فيلم هايي در بارة تاريخ و جغرافياو فرهنگ ايران مي ساختند . آنها اساسا شناخت ايران را در برنامة خود داشتند و ادارة هنرهاي زيبا در دورة مصدق از آنها خواست تا فيلمهايي آموزشي به هزينة دولت آمريكا تهيه كنند . بنابراين در اين روايت ، ايران متغير مستقل و طرف مقابل متغير وابسته محسوب ميشود . و به اين نحو بر خلاف تمام نوشته هاي موجود ، هدف فيلمها ، از سفر نگاري ، به فيلم هايي براي آموزش تبديل شد . به گمان من در اين تغيير ، نوعي تيز هوشيٍ ايراني هم وجود داشت كه موضوع را متفاوت از روايت اول بيان مي كند . (البته در اينجا به نتايج ،كاري ندارم كه خود موضوع پژوهش ديگري است ) . (11) رونوشت سند :
آقاي همفري پس از آنكه مراسم معرفي به عمل آمد از آيت الله كاشاني تقاضا نمودچون با طبقات مختلف ملت در تماس دائمي بوده و از روحية تودة مردم اطلاع كامل دارند نظريات خود را اظهار دارند . آيت الله كاشاني ، چنين اظهار داشتند: من از اين كه شما از راه دور آمده و مي خواهيد در راه پيشرفت امور بهداشتي و فرهنگي خدمت كنيد بسيار خوشوقتم و دستور هاي ديني به ما هميشه سفارش وتاكيد كرده ، هر علمي را كه براي ترقي مردم مفيد بدانند آنرا تحصيل نمايند .و اين تحصيل علم براي اين كه به نتيجه برسد بايستي توام با ايمان باشد . اين دو عامل كه علم وايمان حقيقي باشددر نتيجة سياست استعماري از150 سال پيش به ضعف و نقصان رفته و هدف ما اين است كه با تاييد خداوند پس از آنكه موفق شديم اين استعمار را كاملا ريشه كن كنيم، علم وايمان مردم را به راه صحيح سوق بدهيم وزياد بكنيم و از مردمان آزادة جهان و دول آزاديخواه انتظار داريم براي اين هدف بكوشند . شما هم در فيلم هايي كه تهيه مي كنيد از نظر ظاهر ومناظر قشنگش مورد علاقة من نيست بلكه ازنظر آن تاثيري كه از لحاظ معنوي در پيشرفت علم وايمان واقعي مردم بكند مؤثر باشد اميدوارم موفق باشيد . آيت الله كاشاني سپس اظهار نمودند: كساني كه كار كشاورزان ايران را ديده اند تصديق مي كنند كه علم و اطلاعشان دركار خودشان قابل تمجيد است ولي از لحاظ وسايل اوليه محرومند و با اين ترتيب طبعا از علم و اطلاعشان نميتوانند استفاده كنند كه اين هم از نتايج استعمار است . شما سعي كنيد به سهم خودتان ريشة اين سياست استعماري كنده شود .كه ما بتوانيم وسايل اولية زندگي روستائيان را فراهم كنيم و در راه پيشرفت انسانيت كمك شود (12) محمد علي ايثاري در كتاب خود ، تاريخ ورود فيلمسازان را در مارس 1951 ( اسفند 29 13– فروردين 1330) دانسته ونوشته است : در مارس 1951 ده فيلمساز دانشگاهي از آمريكا وارد ايران شدند تا ساختن تعداد فيلم را تحت قرار داد با USIS شروع كنند . اما با توجه به داده هاي پيشين ، تاريخ را اينگونه به نحو دقيق تري مي توان بازسازي كرد كه به دنبال امضاي قرار داد تشكيل كميسيون مشترك ، يك هيئت سه نفره از دانشگاه كاليفرنياي جنوبي، اواخر شهريور 1330 وارد ايران شد و تا دهم آذر ماه در ايران بود و تعدادي فيلم سياحتي در ايران ساخت . در آذر ماه با ورود وارن ، به توصية او و به احتمال بسيار قوي به پيشنهاد ادارة هنرهاي زيباي دورة دكتر مصدق ، توليد فيلم هاي آموزشي براي روستائيان در دستور كار قرار گرفت و از اسفند 1330 يا فروردين 1331 گروه دانشگاهيان سيراكيوز ، عملا به آنها پيوستند . بنابراين عنوان بنديِ« سازمان فيلمبرداريِ دانشگاه سيراكيوز» متعلق به اين زمان به بعد است . البته زمان اولين توليد هنوز براي من مشخص نيست . از كنار كوير تا مهد شاهنشاهي پهلوي يكي از قديم ترين آثار اين مجموعه و جزو همان « سفر فيلم »ها يي است كه كار آمريكايي ها با آنها شروع شد . در اين سفر گروه از يزد به كرمان و از آنجا به شيراز مي رود و انباشته از يادگارهاي فرهنگي و سند در بارة چهرة شهرهاي ايران در آغاز دهة سي شمسي است . در يزد با مدرسه ، مسجد جامع و مسگري هايي را مي بينيم . در كرمان ، خيابانها آسفالت مي شود . طراحان ، نقش قالي مي كشند و مي شنويم : قالي يكي از منابع در آ‚د مردم كرمان است و دراكثر نقاط جهان مخصوصا در ممالك متحده آمريكا طالبان زياد داشته . از اقلام مهم صادرات كشور را تشكيل ميدهد . گروه بعد از كرمان به تخت جمشيد مي رسد . نكتة قابل توجه اين كه نويسندة گفتار واژة « ما » را بكار برده است و بر اساس دستورالعمل هايش ، نقش و عملكرد آمريكا در ايران را يادآور مي شود : حفاري هاي علمي آثار تخت جمشيد را علاوه بر ادارة كل باشتانشناسي ، مؤسسات علمي ديگري نيز انجام داده اند . مهمترين اين مؤ سسات بنگاه شرقي دانشگاه شيكاگو مي باشد كه خاكبرداري و عمليات وسيعي را از سال 1309 تا 1317 انجام داد و از اين راه خدمت شايان تحسيني به اين آثار نمود . در شيراز از زير دروازة قرآن مي گذرند و از دانشكدة پزشكي ، آب پاك لوله كشي ، بيمارستان حاج محمد نمازي و احداث يك مدرسه خبر ميدهد و در نهايت مي شنويم : اكنون كه از اوضاع و احوال قسمتي از ميهن عزيزمان اطلاع حاصل نموديد، بايد هريك به سهم خود در راه عظمت و آباداني آن بكوشيم و با اتحاد و اتفاق با يكديگر ايراني بوجود بياوريم كه از هر لحاظ مقام لايق وشامخ خود را در جهان متمدن امروزي احراز كند . ايسن فيلم توسط مردم آمريكا به مردم ايران هديه شده است . فيلمسازان گروه سيراكيوز ، فيلم هاي متعددي در ايران ساخته اند كه بارها به آن فيلم ها اشاره شده است . به هر صورت آن فيلمها نيز تصويري ز ايران دهة سي را ثبت كرده اند كه مضمون اكثر آنها تمايل به تغييراست . يكي از جذاب ترين فيلم هاي شاگردان اين گروه فيلمي است تحت عنوان حمام تميز كه در قرية محمود آباد و سال 1336 فيلمبرداري شده است . در اين فيلم ضمن اين كه كارشناس عمران كدخدا و روستائيان را ترغيب مي كند تا يك حمام دوشِ خوب وتميز بسازند ، شاهد سندي از معماريِ حمام هاي قديمي و آخرين باز مانده هاي خزينه در ايران هستيم .
فصل یک: 1287تا 1319 شمسی ما به عنوان دیگران / علف / تصویر یک شهر ایرانی فیلم هایی درباره نفت / جشن عروسی ولیعهد بخش دو: ایران در اشغال از دریچه دوربین متفقین - 1320 تا 1330 شمسی اشغال / کنفرانس تهران / مسئله آذربایجان اما انگلیسی ها / آمریکایی ها / ایران پرسیای جدید بخش سه: تصویر دکتر مصدق و زمانه او در سینمای مستند فیلمبرداران پارامونت در ایران / هیئت خلع ید در آبادان / خروج انگلیسی ها مصدق مسئله نفت را به سازمان ملل می برد
|
||