|
بخش سوم: تصوير دكتر مصدق وزمانة او در سينماي مستند مقدمه براي ياد آوري آنچه پيش از اين ، آمده است ، بايد بگويم كه كوشيده ام بر مجموعة فيلمها يي كه در بارة تاريخ ايران از سال 1287 تا 1333 موجود است نظم و ترتيبي داده شود. در بررسي نهايي متوجه شدم آنچه در ايران وجود دارد بخشي از تصوير ايران است كه در آرشيو هاي دنيا نگهداري مي شود و همچنان آرشيو هاي ايران از وجود قطعه فيلمهاي مهمي از تاريخ سياسي واجتماعي يكصد سال اخير ايران خالي است . از سوي ديگر ، هيچ تفسير واحد از هيچ فيلمي وجود ندارد و غرض از اين پژوهش نيز دست يابي به چنين هدفي ، نبوده است . فقط اميدوار م ، پژوهش فيلم خانه اي به عنوان يك روش در پژوهش هاي اجتماعي جاي شايستة خود را بيابد و به ظرافت هاي چنين پژوهشي ، بيشتر توجه شود . دهة سي در عرصة داخلي ، كار بررسي آئين نامة سينما ها و مؤسسات نمايشيِ كميسيون نمايشات وزارت كشور كه از سال 1322 و در زمان دكتر فرهمندي رئيس ادارة نگارش وزارت فرهنگ و بهنام رئيس نمايشات ادارة كل شهرباني در دستور كار قرار داشت در دورة منصورالملك جدي تر شد و در خرداد 1329 همزمان با روي كار آمدن دولت رزم آرا به تصويب رسيد . بر اساس آئين نامه، ترتيب نمايش در سينماهاي درجه يك از اين قرار بود : 1ـ فيلم اصلي 2ـ يك فيلم علمي و جغرافيايي يا ورزشي يا تفريحي 3ـ يك فيلم وقايع روز كه از تاريخ آن حد اكثر بيش از چهار ماه نگذشته باشد . در بهمن ماه 1329 دولت رزم آرا براي جلوگيري از وقايع اوايل دهة بيست شمسي ، بنا به پيشنهاد وزارت كشور مادة 55 آئين نامة سينما ها ومؤسسات نمايشي را به شرح زير اصلاح كرد : فيلمي كه تقاضاي نمايش آن مي شود اعم ازاين كه فيلم اخبار ، دكومانتر يا اصلي باشد نبايد جنبة سياسي داشته باشدو يا حاوي مطالبي باشد كه به حسن روابط ايران با دول ديگر خللي وارد آورد. (1) در چنين شرايطي و بعد از واقعة 16 اسفند 1329 ، حسين علا به نخست وزيري رسيد . روز 17 اسفند 1329 ، كميسيون نفت در مجلس شانزدهم ، اصل ملي شدن صنعت نفت ايران را تصويب كردو روز 29 اسفند قانون ملي شدن نفت ، به امضا رسيد . دورة چالش هاي بزرگ حقوقي و سياسي آغاز شد . در ششم ارديبهشت 1330 حكومت چهل روزة علا به دلايلي از جمله واقعة سينما تاج آبادان و كشته شدن چند ايراني وپاكستاني ، به سر رسيد و دكتر مصدق ، به اين شرط پست نخست وزيري را پذيرفت كه مجلس طرح اجراي قانون ملي شدن نفت را تصويب كند . مجلس شانزدهم ، برياست سردار فاخر حكمت ، روز نهم ارديبهشت طرح را تصويب كرد و روز 13 ارديبهشت 1330 ، نمايندة اول تهران در مجلس و رئيس كميسيون نفت ، نخست وزير شد . فيلمبرداران پارامونت در ايران به نظر مي رسد قديمي ترين تصوير متحرك از مصدق ، توسط فيلمبرداران پارامونت ( يا گروه هاي ديگري كه همزمان در ايران حضور داشتند) برداشته شده است . در سال 1358 قطعه فيلمي از يك فيلمبردار قديمي در تلويزيون خريدم و در فيلم يادي از دكتر فاطمي ، استفاده شده است كه اولين هيئت دولت دكتر مصدق را گرداگرد يك ميز نشان ميدهد . . آقاي گنجي صاحب فيلم مذكور بمن گفت كه اين فيلم را 25 سال در خانه اش مخفي نگهداشته بوده . متاسفانه ديگر از اين فيلمبردار قديمي ، خبري ندارم تا بيشتر پرسجو كنم . اما خبر مربوط به فيلمبرداران پارامونت :
مي دانيم كه حاصل كار پارامونت در ايران يك مجموعه فيلم بوده است كه در جاي خود به آنها اشاره خواهد شد . مسابقة هوا نوردي / رژه با البسة سربازان قديم از روز نهم تا دوازدهم خرداد ماه سال 1330يك مجموعه مسابقة هوايي ( سرعت – رهبري هوايي – زيبايي هوايي ونشستن در يك محل معين ) در ايران برگزار شد و 27 خلبان ايراني وخارجي در اين مسابقه شركت داشتند. يك هواپيماي هايكين ضمن پرواز از شيراز به تهران سقوط كرد و خلبان آن سروان افتخاري در گذشت . هواپيماي ديگري نيز سقوط كرد ولي خلبان آن كه از شانسهاي اصليِ اين رقابت ها بود جان خودشرا نجات داد. روز دوازدهم خرداد جوايز برندگان در فرودگاه مهرآباد توسط شاه و در حضور حسين علا وزير دربار ، مستشاران نظامي آمريكا ، هند و پاكستان اهدا شد ( هنري گريدي سفيركبير آمريكا در ايران نيز در اوايل اين مراسم حضور دارد ولي مراسم را به دلايل كاري ترك ميكند ) .روز دوازدهم خرداد ،اين واقعه دريك فيلم خبري (35 ميليمتري ، 16 دقيقه وچهل ثانيه اي و بدون صدا ) ثبت شده است . فيلم با صحنه هايي از سردر باغ ملي ، كاخ گلستان و موزة ايران باستان ، آغاز مي شود كه ناشي از هيجان فيلمبردار خارجي در ديدار از تهران و يا رعايت برخي دستورالعملهاي قبلي است . در فرودگاه مهرآباد ، راول بيم آمريكايي قهرمان مسابقة هواپيمايي كشوري ، جايزة خود را دريافت مي دارد. در همين فيلم يك هواپيماي آمريكايي مامور در خارج از آمريكا (united states overseas ) را نيز مي بينيم كه پرواز ميكند اين هواپيماي سمپاش در فرودگاه مهرآباد روزيكشنبه 12 خرداد 1330عمليات سمپاشي وطرز گذشتن از موانع كوچك را نشان ميدهد . در دانشكدة افسري ، دستة موزيك رژه مي روند و براي نخستين بار دانشجويان را در لباس سربازان ادوارمختلف تاريخ ايران سوار براسب و پياده مي بينيم ( تجربه اي كه سال 1350 نيز در تخت جمشيد تكرار شد ) . عمليات ورزش رزمي روي تشك ، شمشير بازي و ژيمناستيك در سرباز خانه ، به فيلمبرداري از درون سفارت آمريكا ختم ميشود وفيلمبرداري توسط فيلمبرداران آمريكايي را مسجل مي سازد .(كشف اين رويداد و جزئيات آن ، به مدد جستجو در مطبوعات ايران حاصل آمده است وگرنه فيلم ابتدا به ساكن اين اطلاعات تكميلي را در بر نداشت )( 3) . هيئت خلع يد در آبادان روز 18 خرداد 1330 هيئت نظارت بر خلع يد به آبادان رفت . حسين مكي عضو هيئت نظار، در برابر جمعيت در بالكن ادارة مركزي شركت نفت ( جنرال آفيس ) سخنراني كرد . گرچه او در نخستين تصوير ، ضد نور است ، يعني سخنران در سايه قرار دارد و جمعيت در آفتاب ايستاده اند ، از طرح و خطوط چهره اش ـ و البته چاپ عكسي از همين لحظه در مطبوعات همان روز يا روز بعد ـ مي توان اورا شناخت . به ويژه كه در نماي بعد ، اورا روي دست كاركنان شركت نفت مي بينيم . پرچم ايران براي نخستين بار در تاريخ صنعت نفت بر فراز پالايشگاه آبادان و ساختمانهاي اداري بر افراشته است و جمعيت ( روز 29 خرداد 1330) در برابر ساختمانهاي اداري گرد آمده اند. بنابراين صحنة فيلمبرداري شده متعلق است به روز 29 خرداد ماه . در همين سخنراني هاست كه حسين مكي ميگويد : اگر جان فدا كنيم كم كرده ايم ، كاري نكرده ايم . خروج انگليسي ها و آخرين تصوير از دفتر هيئت تحريريه از اواخر خرداد 1330 زمزمة خروج انگليسي ها شنيده مي شد . در روز دوم تيرماه ، روزنامة كيهان ، خبر از آماده باش نيروهاي انگليس در پايگاه هاي شرق اردن ، قبرس و مالت مي دهد . در يكي از فيلمهاي خبري و در انحصار پارامونت تحت عنوان : Persia : US Aid if … انگليسي ها را سرگرم خارج شدن از آبادان مي بينيم . آنها چمدان ها و وسائلشان را به حياطي آورده ، در صحنة ديگر با قايق از اسكله دور شده ، خود را به كشتي مي رسانند . نيروهاي چتر باز انگليسي ، آمادة حمله به تاسيسات آبادان اند نقشة آبادان ، تصوير هواييِ آبادان بزرگترين پالايشگاه نفت دنيا كارآموزان ايراني ، آموزش فني مي بينند . دو سرباز مسلح از خط لولة نفت ، حراست مي كنند . در صحنه اي از همين فيلم ، تعدادي از اعضا هيئت دولت از جمله دكتر صديقي، فضل الله زاهدي، شمس الدين اميرعلايي ، تيمسار نقدي و چند نمايندة مجلس از جمله بقايي و حسين مكي را در باغ بهارستان مي بينيم . در فيلم « مصدق محاكمه مي شود» (Mossadegh faces trial) ، صحنه اي وجود دارد كه بعيد نيست محل ادارة انتشارات و تبليغات شركت نفت در آبادان و دفتر هيئت تحريرية نشرية « ديلي نيوز » باشد . در يك نماي درشت ، نشريه ورق مي خورد و دستي روي عنوان نشريه با قلم خط مي كشد . تيتر نشريه اين است : مذاكرات در بارة مسائل نفت در تهران با شكست مواجه شد . (Talks on oil dispute broken off in Tehran ) شايد خط كشيدن روي ديلي نيوز به اين معني باشد كه اين آخرين شماره است (4)
فصل یک: 1287تا 1319 شمسی ما به عنوان دیگران / علف / تصویر یک شهر ایرانی فیلم هایی درباره نفت / جشن عروسی ولیعهد بخش دو: ایران در اشغال از دریچه دوربین متفقین - 1320 تا 1330 شمسی اشغال / کنفرانس تهران / مسئله آذربایجان اما انگلیسی ها / آمریکایی ها / ایران پرسیای جدید بخش سه: تصویر دکتر مصدق و زمانه او در سینمای مستند فیلمبرداران پارامونت در ایران / هیئت خلع ید در آبادان / خروج انگلیسی ها مصدق مسئله نفت را به سازمان ملل می برد
|
||