|
فصل دوم: ايران در اشغال از دريچة دوربين متفقين
در فاصلة سالهاي 1320تا 30 چه فيلمهاي مستندي در ايران ساخته شد ؟ و ما از كدام حوادث وجريانات تاريخي در ايران اسنادي در اختيار داريم؟در بخش اول اين پژوهش ، به تصوير ايران در فيلم هاي 1287 تا 1319 شمسي پرداختيم و در اين نوشته ايران در اشغال ،مورد نظر است . گرچه بسياري از رويدادها ثبت نشده و چهرة بسياري از شخصيتهاي سياسي ، اجتماعي ومذهبي ايران در برابر دوربين سينماي مستند قرار نگرفته است معذلك در اين بخش از پژوهش ، سعي شده بر اساس واقعيات موجود ، چهره و روح اين دوران به مدد تصوير ترسيم و بازسازي شود : نيروهاي آلماني در تاريخ اول سپتامبر 1939 با عبور از مرزهاي لهستان ، جنگ دوم جهاني را آغاز كردند و در همين روز اعلامية زير توسط وزارت كشور ايران صادر شد. در اين موقع كه متاسفانه نايرة جنگ در اروپا بر پاشده است ، به بيگانگاني كه در ايران به هر عنوان زيست مي نمايند لزوما آگهي داده مي شود كه ازهرگونه ابراز احساساتي كه منافي بي طرفي كشور ايران باشد ، جدا خودداري كرده و متوجه باشند كه مبادا بر خلاف مقررات بي طرفي، حركتي از آنها ناشي شود (1) دو ماه بعد دكتر احمد متين دفتير به جاي محمود جم نخست وزير شد . انتخاب دكتر متين دفتري كه سابقة خدمت در سفارت آلمان در تهران را داشت و زبان آلماني مي دانست بين سياسيون چنين تعبير شد كه رضا شاه مي خواهد دوستي با آلماني ها را جلب كند و آن ها هم اطمينان دادند كه با وجود جنگ ، همة سفارش هاي ايران بدون تاخير حمل و تحويل خواهد شد ودرابتداي اين دوره ، از جنبة نقش آلمان ها در نمايش و بر گرداندنِ گفتار فيلم هاي خبري به فارسي ـ آخرين اخبار اوفا بزبان فارسي ـ در خور تامل است (2) . طبق اطلاعية شمارة يك ارتش : در ساعت سه روز دوشنبه سوم شهريور 1320 نيروهاي متفقين ايران را از شمال و جنوب و غرب، به اشغال نظامي خود در آوردند. با استعفاي رضا شاه و حركتش به سوي اصفهان ، نيروهاي روسي و انگليسي ، وارد تهران شدند و روز بيست و ششم شهريور ماه، پرچم سوئد ( عهده دار منافع آلمان در ايران ) بر فراز سفارت آلمان، افراشته شد و آلماني ها دستگير شدند . نماهايي از سفارت آلمان ، متعلق به همين روزها در فيلم « متفقين در ايران با يكديگر ملاقات مي كنند «((Allies meet in Iran محصول پاته گازت ، موجود است . در اين فيلم ، سربازان و نيروهاي انگلستان و شوروي در ايران ، به هم مي رسند . ( آقاي محمد حسين دارالشفائي ـ تدوينگر قديمي وزارت ارشاد - مي گويد : « جايي كه روس ها وانگليسي ها ، با هم دست ميدهند در قزوين مقابل گراند هتل است ») . آنها ، وارد تهران مي شوند و در اينجاست كه عكسي از هيتلر را در ويترين سفارت آلمان مي بينيم . دوربين به ويترين نزديك ميشود و گوينده با تمسخر از حضور هيتلر در تهران ياد ميكند و ميگويد : دوباره همون آدم نحس . ( در فيلمهاي ديگر ، سردر سفارت و خروج آلماني ها با كشتي ، از ايران نيز ثبت شده است ) ميهمانيِ روس ها و انگليسي ها ، ورود وليعهد به مجلس شورا و خروج وي به همراه محمد علي فروغي ، در فيلم ديگري تحت عنوان « اخبار جديدي از ايران» ((more news pictures from Iran محصول پاته گازت نيز مشاهده ميشود . درفيلم اشغال ايران ((Occupation of Iran محصول مووي تون نيوز ،پالايشگاه آبادان به اشغال نيروهاي انگليسي در آمده ، دو سرباز در يك سوي لولة نفت نگهباني ميدهند . در يك فيلم خبري (3) تصاويري از ورود نيروهاي انگليسي به آبادان ، يك كشتي غرق شدة ايراني و حراست از لوله هاي نفت ، ديده ميشود . خبر نگاران جرايد و خبر گزاري ها ، حتي پيش از خروج رضا شاه وارد تهران شدند اين اطلاعية فرمانداري نظامي ، جالب است . چندي پيش ، عده اي از خبرنگاران جرايد و خبر گزاري ها ، درخواست كرده بودند كه به آنها اجازه داده شود كه به تهران بيايند واز طرف مقامات مربوطه اين اجازه داده شد . اخيرا چند تن از آنان به پايتخت وارد شده و به كار خود اشتغال ورزيده اند . چون بعضي از آنان با لباس ويژة خود كه شبيه به فرم نظامي است ، در خيابان ها ديده شده اند ، گروهي آنان را افسر پنداشته اند . اين است كه مراتب براي آگاهي ِ مردم نوشته مي شود تا آنان را افسر تصور نكنند. پنجشنبه 13 شهريور1320 فرمانداري نظامي تهران (4) و فيلم هاي خبري يادگار همين فرستادگان يا فيلم سازان خبر گزاري هاي جهان است . اين قطعه هاي خبري با ارائة تصويري هوايي و مناظري يادگاري از استخوان بندي فضايي وشهرسازيِ تهران ، خيابان هاي مدرن ، ميدان توپخانه و كلاه فرنگيِ شهرداري ، حوله هاي حمام آويخته شده روي بند در پشت بام ، عكاسخانه ، صحنه هاي خارجي و سر در كافه رستوران تگزاس در لاله زار ، بار گربة سياه ( بلك كت) ، بار آستوريا كه چند سرباز خارجي مقابل آنها هستند ويا وارد وخارج ميشوند . بر سر در يكي از بارهاي خيابان لاله زار تهران نوشته است :stop , here is the American meeting place . ميهمان خانة بزرگ ،زنان و مردان متجدد و زنان چادري كه حالا ديگر آزادانه در شهر تردد مي كنند ، مردمان فقير پشت در نانوايي، شتر والاغ و گاريِ آبشاهي، حال و هواي تهران اشغالي و پرتضاد آغاز دهة بيست را انتقال مي دهند . مغازه ها داراي كركرة فلزي هستند ، هنوز خوارو بار با الاغ فروخته مي شود و در گوشة خيابان فروشنده اي با سبد تخم مرغهايش ديده ميشود . مردم هر نوع كلاه بر سر دارند . اين دسته از فيلمها ،به دليل مسئلة نوردهي يا هر دليل ديگر، داراي نماهاي داخلي نيستند و من بالشخصه فيلمي كه در داخل يك بنا گرفته شده باشد را به ياد ندارم و صحنه اي كه در ذيل مي آيد از استثنا هاست : چهار ونيم بعد از ظهر چهارشنبه 26 شهريور 1320 وليعهد مقابل مجلس ، از ماشين رولز رويس پياده مي شود . فيلم خبري موجود نشان ميدهد ، در حالي كه حسن اسفندياري رئيس مجلس پشت سر او ايستاده ، سوگندنامه اش را مي خواند وشاه مي شود . در اين فيلم شاهد صحنه هاي خارجي و داخلي هستيم از جنوب تاشمال فيلمهاي متفقين در اين دوره ، تصوير ي نسبتا گسترده ولي گذرا و غير خلاقه از جنوب تا شمال ايران را ضبط كرده ، از جنبة تاريخ بصري سرزمين ما ، در خور توجه اند . از هنگامي كه پس از شوروي و انگليس ، آمريكايي ها بطور عملي از سال 1322 وارد معادلات سياسي ايران شدند روي ماشين هاي آنها در بالاي يك ستاره و Amepikahcknh، به فارسي نوشته بودند« آمريكايي» . از اين زمان چند دسته فيلم خبري ، باقي مانده است . 1ـ فيلمهاي خبري مربوط به ايران كه در ايران و يا ساير كشورها فيلمبرداري شده . 2ـ گزارش ها و آثار مستند كه برخي از آنها داراي نمايش هاي رسمي بودند و تعدادي بعد از سالها آفتابي شدند . درفيلمي تحت عنوان پيشنهاديٍ حمل مهمات از آبادان تا مرزهاي شوروي ،افسران آمريكايي، اسلحه و مهمات وارداتي را به روس ها تحويل مي دهند . مسير حمل مهمات و آذوقه از آمريكا واز طريق دريا به ايران و از آنجا تا مرزهاي شوروي ، با دست روي نقشه ، نشان داده مي شود . انبوه لاستيك ها و مهمات با راه آهن و به وسيلة واگون هايي كه ساخت كروپ دولت آلمان نازي است به جبهة شوروي ارسال مي شود . در فيلم ديگري ، كارگران ايراني در جنوب ، كوپن بدست ، براي گرفتن آذوقه ، ايستاده اند . كارگري به علت خارج شدن از صف از هم وطنان مزدوركتك ميخورد. كارگران براي كمك به حمل بار ، سوار كاميون ها مي شوند و چرخ هاي گير كرده در خاك و گل را با زور ، براه مي اندازند . اين فيلم نشان ميدهد نيروهاي روسي ، دريكي از ورودي هاي تهران ، پست كنترل حمل ونقل (Soviet traffic control department – point H-B town Tehran ) براه انداخته اند . كاميون هاي حامل مهمات ،پس از عبور از برابر مجسمة رضا شاه سوار بر اسب در ميدان راه آهن ، به سمت تبريز مي روند .( در بين فيلمهاي موجود يك كار تحقيقاتي در بارة ورزش مدرن شنا و ارزش چوگان وسابقة تاريخيِ آن در ايران نيز وجود دارد .) و An epic of the war, News of the day , Iran _ Persia خبر پناهندگيِ زنان لهستاني را دارد (5) آنها از راه شوروي و بندر انزلي وارد ايران شده بودند . صحنه هايي از جشن بزرگ لهستاني ها در تهران نيز ثبت شده است .در اين فيلم شاهديم كه جوجه جاهلهاي تهراني و برخي مردمان شهر به صفوف لهستاني ها وارد شده ، همراه آنها در جشن مي رقصند . كنفرانس تهران از چهارم تا هشتم آذرماه 1322 در زمان نخست وزيري علي سهيلي ، سران سه كشور آمريكا ، شوروي و انگليس در كنفرانس تهران ، حضور يافتند . فيلم « تهران »داراي صحنه هايي از دو سفارت شوروي و انگليس است . يك اتوموبيل آمريكايي ، پس از عبور از خيابان ، وارد سفارت شوروي مي شود . در سفارت انگلستان، آنتوني ايدن وزير امور خارجه و سر ريدر بولارد سفير انگليس و سربازان هندي ديده مي شوند . در اين فيلم، تصوير سران سه كشور ، بسيار كوتاه ولي در فيلم « سه شخصيت مشهور در تهران» ((The Three Big in Tehran مفصل تر است . بعد از عبور هواپيما ، از روي كوه ها ، يك ماشين نظامي ، در تقاطع خياباني در تهران ، پشت قطار شتر ها ، متوقف مي شود . در سفارت انگلستان ، ايدن ، رو به دوربين سلام مي دهد و در سفارت شوروي، استالين و چرچيل به يكديگر مي رسند و شمشير اهدايي ملكة انگلستان توسط چرچيل به استالين تقديم مي شود . در صحنة بعد ، استالين ، روزولت و چرچيل ، در كنار يكديگر نشسته اند . در پايان همين فيلم ، مي بينيم كه شاه ، علي سهيلي نخست وزير و محمد ساعد مراغه اي وزير امور خارجه با چرچيل ملاقات مي كنند . ما شاهد تصوير خارجيِ اين ملاقات هستيم . در قطعه فيلم «روز تولد چرچيل » ( (Churchill "s birthday نمايندگان هنگهاي سينخ و بانز در تهران به چرچيل هدية روز تولد مي دهند .(6) هدايا عبارتست از قوطي سيگار نقرةعالي كار اصفهان ، روميزي زري، يك سينيِ نقرة بيضي شكل كار اصفهان از طرف هنگِ بانز و يك مينياتور در يك قاب خاتم ، ساختة خاتم كار مشهور امامي ، از طرف هنگ سينخ . (و اين اماميِ خاتم كار ، اگر احمد امامي باشد ، پدر بزرگ روح الله امامي ، تدوينگر مرحوم است ) در صحنه اي ديگر، چرچيل يك كلاه سياه قفقازي اهدائيِ نمايندگي ِ رسمي مطبوعات را بر سر ميگذارد كه مخصوص نخست وزير در تهران ساخته شده بود . مسالة آذربايجان سال 1324 پيشه وري، حكومت خود مختار تشكيل داد و در ديماه 1324 ايران از شوروي به سازمان ملل متحد شكايت برد . تلاش هاي قوام السلطنه در سال1325 براي خروج شوروي از آذربايجان در فيلم هاي خبري ثبت شده . از جمله در بهمن ماه همانسال ، شاهد ورود احمد قوام با يك هواپيماي روسي به فرودگاه انباشته از برف مسكو هستيم . قوام السلطنة اشرافي در سفر به كشوري كارگري ، پالتوي پوست خز پوشيده است . در اولين ملاقات ، مولوتف نخست وزير شوروي ، به پيشواز آمده صداي قوام السلطنه ، شنيده ميشود : خيلي خيلي خوشوقت هستم از اين كه از اين شهر بزرگ ... ديدن مي كنم مولوتف مي خواهد با قوام دست بدهد ، قوام مكث ميكند ، اول دستكش اشرا در مي آورد و بعد كلاهش را از سربر مي گيرد ، آنگاه دست مي دهد . مولوتف هم كلاهش را به احترام بدست مي گيرد .( در ملاقات بعدي اين تشريفات وجود ندارد). متاسفانه فيلم مورد مشاهدة من عنوان بندي نداشت البته ، احتمالا همين فيلم ، در كتاب ايران مديا ايندكسِ حميد نفيسي محصول يونيورسال نيوز ثبت شده است . در دو گزارش از « سي ودومين و سي وششمين اجلاس سازمان ملل متحد » ، نمايندگان فرانسه ، شوروي ، انگليس ، آمريكا ، چين و استراليا در بارة حضور نيروهاي روسي در آذربايجان سخنراني ميكنند . در اين نشست ها استنكاف شوروي براي بيرون كشيدن نيروهايش از ايران، خلف وعده و مغاير با مادة 2 از بخش 4 منشور سازمان ملل اعلام ميشود و زير سؤال است . اصرار آمريكا براي خروج شوروي از ايران و مقابله با بدست آوردن نفت شمال را بسياري از مورخان ، سرآغاز جنگ سرد مي دانند (7) سرانجام گروميكو عقب نشيني را مي پذيرد . حضور در بازيهاي المپيك در فيلمي از اخبار مووي تون ، تحت عنوان «اولين بازي هاي المپيك بعد از جنگ در لندن افتتاح شد » Olympics first post war games opened in London : محمدرضا شاه در لندن و در افتتاحية بازي هاي المپيك 1948 كنار مادر ملكه انگليس ، ديده مي شود (8) .در همين فيلم شاهد مبارزة ورزشكاران ايراني در تهران براي حضور در المپيك نيز هستيم . در صحنه اي از اين فيلم شاه ، غلامرضا و عليرضا پهلوي ، محمود جم و تيمسار امير احمدي ، بازيها را در تهران تماشا مي كنند . اسب سوار ها با اسب بازي مي كنند شاه در آمريكا اولين سفر شاه به آمريكا ، در آغاز دومين دورة نخست وزيريِ محمد ساعد مراغه اي ، رخ داد . در فيلم خبري از يونيور سال اينتر نشنال نيوز شاهد استقبال رئيس جمهور جديد هري ترومن و مردم واشنگتن از شاه هستيم . در يك نمايش نمادين ، پرچم هاي ايران و آمريكا ، در كنار هم حمل مي شوند . فيلم نشان ميدهد شاه مدتي از اين سفر 48 روزه را در لاس وگاسِ نوادا گذراند . اورا به همراه تيمسار يزدانپناه در بالاي يك سد مي بينيم. مووي تون نيوز هم گزارش مفصل تري تحت عنوان « مهمان ايرانيِ ترومن» ( (Truman's visitor from Persia از اين سفرفراهم آورده است . ضمنا شاه در نخستين سالهاي تاسيس سازمان ملل متحد در مجمع عموميِ سازمان سخنراني ميكند در حالي كه نصرالله انتظام پشت سر او ايستاده است .
فصل یک: 1287تا 1319 شمسی ما به عنوان دیگران / علف / تصویر یک شهر ایرانی فیلم هایی درباره نفت / جشن عروسی ولیعهد بخش دو: ایران در اشغال از دریچه دوربین متفقین - 1320 تا 1330 شمسی اشغال / کنفرانس تهران / مسئله آذربایجان اما انگلیسی ها / آمریکایی ها / ایران پرسیای جدید بخش سه: تصویر دکتر مصدق و زمانه او در سینمای مستند فیلمبرداران پارامونت در ایران / هیئت خلع ید در آبادان / خروج انگلیسی ها مصدق مسئله نفت را به سازمان ملل می برد
|
||