تداوم یك احساس خوشایند

حسن بهرام زاده

دردیدارهای كوتاه واتفاقی بااعضای انجمن اغلب ازمن می پرسند: از انجمن چه خبر؟

ومن معمولاً جواب قابل عرضی ندارم. چون اولاً این سوال كلی پاسخی كوتاه نمی طلبدوثانیاًاخبارفعالیت های انجمن، امروزه تحت تاثیرتب مستندبازی بوقوردررسانه هامنعکس می شود.

ولی معمولاً سعی می كنم قبل ازآن كه دوست مستندسازبخواهدزبان به نقد برنامه های انجمن بگشاید، باطرح یك سوال نظرعضورادرباره ی انجمن جویاشوم. مثلاً: دوست داری چه خبرهایی ازانجمن بشنوی ؟

معمولاً این پاسخ هارادریافت می كنم:

1.   ازكارت حرفه ای خانه سینماچه خبر؟ بالاخره صادر شد؟

2.   موضوع تفاهم نامه بانیروی انتظامی به كجا انجامید؟

3.   صحبت هایی برای تشكیل تعاونی مسكن شده بود. به كجا رسید؟

4.   رابطه ی  انجمن تهیه كنندگان سینمای مستند باانجمن چگونه است؟

5.   شنیده ام می خواهندحق عضویت هارا افزایش دهند. درست است ؟

یاسوالات اساسی تری مانند:

1.   بالاخره بحث تفكیك بودجه سینمای اكران ازبودجه سینمای مستندبه كجا انجامید؟

2.   دفترچه سیاست های معاونت سینمایی درحوزه سینمای مستندمنتشر نشد؟

3.   . . .

وقتی سوالات رامرورمی كنم درمی یابم كه، اكثریت قریب به اتفاق آن ها در باب مسایل صنفی است.

الف - ده سال ازعمرانجمن مستندسازان سینمای ایران می گذرد(تاسیس 1376). انجمن درحال حاضر(1386) بیش از 200 عضو دارد.

ب - توسعه كمی درسینمای مستندبه لحاظ تولیدانبوه كاملاً مشهوداست. (بیش از900 فیلم مستندبرای رقابت در یكی از جشنواره های داخلی ارائه شده بود.)

پ - توجه محافل رسانه ای به سینمای مستندجلب شده است. حجم اخبارومطالب خبری وتحلیلی درحوزه سینمای مستنددررسانه هابه طرزچشم گیری افزایش یافته است. اختصاص صفحات تخصصی سینمای مستند در نشریات سینمایی ونقدفیلم مستنددر اغلب جراید دیده می شود.

ت - نسبت به سال های قبل، فیلم مستندازجایگاه رسمی تری درمجامع فرهنگی وجشنواره ها برخوردارشده است. افزایش تعدادعناوین برگزیده و تندیس های اهدایی درجشن خانه سینماوجشنواره فیلم فجروهم چنین حضور بخش مستقل فیلم های مستنددراكثریت قریب به اتفاق جشنواره ها، به نوعی براعتبارجشنواره می افزاید.

ث -  دولت درهردونهادذیربط خود( ارشاد و صداوسیما ) تشكیلات مستقلی برای سینمای مستند تدارك دیده است. ( مركزگسترش سینمای مستند وتجربی دروزارت فرهنگ و ارشاداسلامی – مركز مستندسازی درصداوسیما)  

مواردفوق الذكر ونمونه های بسیاردیگری،  نشان از رونق سینمای مستند ایران دست كم به لحاظ كمی، دراواخر دهه 70 و اوایل دهه ی 80 شمسی دارد. رونقی که هرچندبا رونق كیفی دهه ی چهل فاصله های بسیاری داردولی باتولیدونمایش آثارمستندبلند، نویدتثبیت شاخه ای مستقل درسینمای ایران رامی دهد. شایدخیلی دورنباشدكه اكران فیلم های مستند بلنددر سینماهای كشور راشاهدباشیم.

آیا انجمن مستند سازان سینمای ایران درعمرده ساله ی خود كه آن هم از اواخر دهه ی هفتاد آغاز شده است، در رونق بخشی به عرصه فعالیت در حوزه سینمای مستند ایران نقش داشته است؟

نگاهی به گزارش عملکرد هیات مدیره های انجمن نشان می دهد که انجمن حداقل کاری که انجام داده است این است که بحث مستندومستند سازی را درجامعه زنده وفعال نگاه داشته وبه عبارت دیگر فضابرای طرح مباحث سینمای مستندو دغدغه های مستندسازان ایجاد كرده است.

انجمن بسترطرح موضوع رافراهم آورد وصاحب نظرانی راحول موضوع فعال كرد. دیدگاه هاو نظرات را سامان بخشید وآن هارادر قالب طرح هاو برنامه هااز مدیریت دولتی ذیربط طلب كرد.

آن چه که اكنون، از تحول کمی در سینمای مستند ایران شاهد هستیم به نوعی نتایج فعالیت ها و برنامه های تئوریک و مباحث و گفت و شنودهایی است که در سال های غیبت مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی ، مرکز مستند سازی سیما و سایر مدعیان جدید سینمای مستند ، توسط انجمن مستندسازان در قالب راهبردها و راهکارهای انجمن مطرح شد ودرجلسات بامدیریت های دولتی و یااندك فضای ایجاد شده در یك رسانه و یا نشریه خواسته ها مطرح وازآن دفاع شد.

مواردی كه می توانم به عنوان شاهدمدعابخاطربیاورم:

-        طرح توسعه بازارسینمای مستند است كه كارمشترك كارشناسی دوانجمن تهیه كنندگان و مستندسازان بود كه به صدوردستوری در دوره ی معاونت سینمایی سیف اله داد به موسسه رسانه های تصویری ختم شد تا موسسه مذكور بودجه ای مستقل برای خرید آثارمستنداختصاص  دهد وفیلم مستندرادرچرخه ی توزیع قراردهد(هرچنداین توفیق به دلیل تغییرمدیریت به شکل خیلی محدود اجراء شد)

-        پافشاری انجمن برلزوم انتشار سیاست های ارشاد در خصوص سینمای مستندباعث شد تااولین دفترچه سیاست های معاونت سینمایی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در حوزه ی سینمای مستند در سال ...... منتشر شود.

-         در همان سال ها، دفاع از بحث تفکیک بودجه سینمای مستند از بودجه ی کل سینمای اكران در کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی تاثیر مستقیمی در تدوین پیش نویس قانون سینما در مرکز پژوهش های مجلس داشت که در آن صراحتاً پیشنهاد شد تا بودجه ی سینمای اکران از شاخه ی سینمای مستند تفکیک شود. ( به واژگان اکران و شاخه توجه کنید – واژگانی که در ادبیات طرح های انجمن به پیشنهاد موسیسن آن مطرح شدند و سپس به پیش نویس یک قانون راه یافتند.)

حتی برنامه های فرهنگی  که انجمن در طول این سال ها به انجام رسانده است از قبیل برگزاری هفته های فیلم ، مشارکت در برگزاری جشنواره ها ، سمنیار ها ، همایش ها و هم اندیشی ها  چه بصورت مستقل و یا مشارکتی ، همه و همه زمینه ی طرح اخبار مربوط به سینمای مستند را در رسانه ها و افکار عمومی فراهم آورد.

قصدمصادره ی توفیقات را به نفع انجمن ندارم. زیرا هنوز معتقدم كه این توسعه و توفیق كمی و روبنایی است و هنوز با توسعه كیفی و زیربنایی فاصله داریم  ولی به عنوان عضوی كه از ابتدای تاسیس انجمن حضورمستمری درفعالیت های انجمن داشته وقتی به این ده سال پشت سر نگاه می كنم احساس خوشایندی دارم كه آن زحمات و وقتی كه برا ی انجمن صرف كرده ایم بی نتیجه نبوده وخرسندم از این كه این احساس خوشایند تقریباً در تمامی اعضایی كه در این سال ها برای پیشبرد سیاست ها و برنامه های انجمن تلاش كرده اند مشترك است.

با توجه به این كه توسعه سینمای مستند به مفهوم عام كلمه از اهم اهداف مندرج دراساسنامه ی انجمن مستند سازان سینمای ایران است وتقریباً می توان مدعی شد كه توسعه كمی حاصل شده است و امیدواریم تداوم داشته باشد ولی توسعه كیفی چگونه محقق می شود ؟ الزامات توسعه كیفی چیست ؟

تعریف توسعه و تحول،  تغییر وضعیت موجود به وضعیت مطلوب است.

وضعیت موجودسینمای مستند ایران چه نارسایی هایی دارد که باید تغییر کند ؟  

وضعیت مطلوب آن باید چگونه باشد؟

این ها سوالاتی است که درشرایط كنونی دغدغه ی مستندسازایرانی است ومی تواند دستوركارانجمن دراین هیاهوی مدعیان تازه از راه رسیده ی سینمای مستند باشد.

انجمن باید بتواندبه این سوالات پاسخ دهد و یا دست کم برای یافتن پاسخ ، آن ها را به  بحث بگذارد و از نهادهای ذیصلاح مطالبه كند. 

از شاخصه های وضعیت موجود سینمای مستند ایران  می توان به موارد زیر اشاره کرد :

1.   مستند سازان امنیت شغلی ندارند. یعنی هنوز با تمام توسعه كمی سینمای مستند ، مستند ساری به عنوان یك حرفه كه دارای توجیه اقتصادی، چرخه مالی قابل اتكاء برای معیشت باشد ارزیابی نمی شود .

2.   مستندسازان از نداشتن سازوکار چرخه توزیع و نمایش آثارشان گله دارندوتنها به فرصت های محدودنمایش در جشنواره ها دل خوش کرده اند.

3.    استانداردهای حرفه ای تولید برای کار در عرصه ی سینمای مستند ایران تدوین واعلام نشده است.

4.   سیاست های دولت درحوزه ی سینمای مستند، اعلام نمی شود. مراکزی که بودجه ی این شاخه از سینما را جذب می کنند ازاعلام شفاف سیاست هاخودداری می کنندوخود رابرای گزارش چگونگی هزینه ی بودجه ، در قبال مستندسازان پاسخ گو نمی دانند.

5.   تولید فیلم مستند بدون نیاز به تایید صلاحیت حرفه ای مستند ساز انجام می شود. برای شروع بکار در هرصنفی جوازی لازم است که از سوی تشکیلات صنف مربوطه صادر می شود و صلاحیت حرفه ای متقاضی بررسی و اجازه فعالیت به وی داده می شود. اما در این حرفه هرکسی و به هر طریقی می تواند کار از مراکز سرمایه گذار جذب کند.  بدون آن که نیازی به اثبات صلاحیت حرفه ای خودداشته باشد. این نقد معمولاً با شعار جوان گرایی و ایجاد فرصت برای بروز استعداد های جدید توسط مدیریت دولتی پاسخ داده می شود . حال آن که اصلاً ربطی به موضوع ندارد . سوال حرفه ای ها  این است که سرمایه گذار بخش غیردولتی مختار است با هرکسی ( از جمله استعداد های جوان ) کارکنند. اختیار سرمایه اش را داردو پاسخ گوی کسی هم نیست . ولی سرمایه گذار دولتی در مقابل هزینه بودجه عمومی  مسوول است که کجا و به چه اعتباری سرمایه گذاری کرده است. اختصاص بودجه های دولتی برای تجربه اندوزی تازه کاران و تولید تعداد زیادی فیلم ارزان قیمت که اتفاقاً درصد اندکی از آن ها آثار قابل اعتنایی از کار درآیند. سیاست اشتباهی است که متاسفانه مدیریکی از همین مراکز دولتی آن را با افتخار هم در مصاحبه هایش اعلام می کند.

6.   تعرفه ا ی برای تعیین میزان  دستمزدها وجود ندارد. وقتی صلاحیت حرفه ای مستندساز ملاک نباشد می توان پروژه را به نورچشمی  واگذار کرد که سرمست از کسب یک موقیعت تجربه اندوزی با بیت المال ،دستمزد کمتری هم طلب می کند!

7.   امنیتی برای حقوق تالیفی و ارزشی برای حق مولف وجود ندارد.

8.   بانک اطلاعاتی از دست اندرکاران رسمی و حرفه ای و آثارتولید شده وجود ندارد. 

9.   تعرفه ای برای فروش حقوق مادی آثار وجود ندارد. فقط کافی است اثری را برای فروش به تلویزیون ارائه کنید آن وقت متوجه می شوید که چگونه برخورد می کنند.

10.                     هیات های کارشناسی مستندسازان که طبیعتاً باید از انجمن صنفی و حرفه ای مستند سازان باشنداز سوی نهادهای ذیربط به رسمیت شناخته نمی شوند. صاحب نظران انجمن برای مشاوره و رایزنی در تدوین طرح های مختلف از سوی مراکز دولتی دعوت می شوند وفقط ازشخصیت حقیقی آنان دراین کارشناسی هاسوء استفاده می شودو شخصیت حقوقی وصنفی آنان به رسمیت شناحته نمی شوند.

11.                     تولید بی در وپیکر فیلم مستند باعث شده است که موضوعات علیرغم اهمیت شان فقط دستمالی شوند.

12.                     مراکز سرمایه گذاری به بهانه ی تولید ارزان قیمت ویدئویی از تامین بودجه ی کافی سرباز می زنند . (تازه كاران دلمشغولی های خود را با همین بودجه های اندک انجام می دهند. )

13.                     سالها است که فیلم مستندارزشمند، ماندگارو قابل اعتنایی که نشان از گذار از پروسه منطقی تحقیق جامع، پروداکشن لازم و کافی ونهایتا خلق اثری تاثیرگذارو جدی  از بزرگان این عرصه باشد ، تولید نشده است .

14.                     هرچه است با پسوند محدودیت امکانات و بودجه ساخته شده اند ونقصیه ی کمبود بودجه و امکانات بااستفاده ازراش های آرشیوی مخفی نگه داشته می شوند.

15.                      حضور بین المللی سینمای مستند ایران در عرصه جشنواره های خارجی به فیلم هایی که از پشتوانه ی روابط عمومی فعال سازندگان شان برخوردارند محدود شده است. این حضورها به روندمنطقی قراردادباپخش کننده ی بین المللی و تضمین فروش وبرگشت سرمایه ختم نمی شودوبیشترتبلیغی است برای كسب سفارش كاربعدی برای مستندساز.

این مباحث حرفه ای و صنفی درشرایطی در هیاهوی مستندبازی گم شده اند كه انجمن نیز در جریان این هیاهواسیرامور روزه مره اجرایی شده است واكثرفعالیت هابارویكرد فرهنگی انجام می شود. در مقابل ، اعضای انجمن بااستناد به سوالات فوق الذكرمی خواهند که انجمن به جای اولویت دادن به فعالیت های فرهنگی بر فعالیت های صنفی متمرکز شود. فعالیت هایی که صنف را به عنوان یک نهاد حرفه ایی مطرح کند نه یک نهاد فرهنگی.

البته این بدان معنا نیست که انجمن نباید فعالیت های فرهنگی انجام دهد. بلکه باید درراستای پیشبرد سیاست های صنفی خود از فعالیت فرهنگی بهره برداری كند.

با تمام احترامی که برای زحمات دوستان هیات مدیره ها در این چندساله ی اخیر قائلم (چون دو دوره عضو ونایب رئیس هیات مدیره بودم و دودوره هم كه وظیفه بازرسی را برعهده دارم، می دانم که امورانجمن چقدر وقت وانرژی طلب می كند) ولی باید بگویم متاسفانه آن چه در هیات مدیره های اجرایی یکی دو دوره ی  اخیر در اولویت برنامه هاقرار گرفت  انواع مشارکت ها در برگزاری جشنواره ها ، برگزاری هفته های فیلم ، انواع و اقسام کارگاه ها و غیره بود.

هرچند که امر آموزش در قالب برگزاری کارگاه ها از جمله فعالیت های صنفی است ولی یقیناً در اولویت قرار ندارد. ویااقدامی مانند اعتبار بخشی به کارت عضویت انجمن از طریق مذاکره با نیروی انتظامی که در نوع خود فعالیتی صنفی قابل توجه ای بود بدون نتیجه رها شده است.

درغیاب اتاق فکر در انجمن و بستر گفتمان درباب اهم مسایل صنفی بدلیل درگیر بودن انجمن در انواع و اقسام امور روزمره و اجرایی که می توان حتی آن ها را سوء استفاده سایر نهاد های داخلی و خارجی از انرژی انجمن نامید رسالت فعال نگه داشتن فضای لازم برای مباحثات تئوریک بر دوش گروه های خودجوش مستقلی نهاده شده است که گروه "مطالعات سینمای مستند"  یکی از آن هااست.

طرح نظرسنجی وكسب نظرات و آراء درباب مباحث نظری مبتلابه سینمای مستند ایران در پایگاه اطلاع رسانی " پیک مستند " مانند: نظرسنجی درباره ی اتفاق های مهم سینمای مستند ایران در سال 1385 و یا مبحث انتخاب و داوری آثار در جشنواره هاو هم چنین نقدو بررسی فیلم های مستند، از جمله فعالیت هایی است که درسایت مذکور انجام می شود.

نشریه ی آینه ( خبرنامه داخلی انجمن ) تلاش می کند تاحدودی این فضا را در بین اعضاء فراهم آورد ولی مشکلاتی که به لحاظ حامی مالی و محدودیت صفحات باآن روبرو است باعث تاخیر در انتشارودر نتیجه کهنه شدن مباحث ، ناقص مطرح شدن آن ها و بی نتیجه رها شدن موضوعات می شود. چون مباحث باروال منطقی به استخراج یك طرح یا لایحه قابل ارائه ، دفاع و مطالبه منتهی نمی شوند.

شایداین وظیفه رابتوان از سایت انجمن كه خوشبختانه مدتی است به روزوكارآمدفعالیت می كند انتظار داشت تا از شكل خبری و اطلاغ رسانی صرف خارج شود وبه پیوندهایی مانند"یادداشت ماه" در آن بهای بیشتری داده شود. مطمن باشید ده خبراز تولید و یا جشنواره ها، انجمن را رابه جایی نمی رساند ولی ده نظرازمستندسازان مثلاً در باب امنیت شغلی یقیناً موضوع رابه یك مساله برای اندیشیدن بدل می كند.

هیات مدیره کنونی تلاشی برای رفع این نقصان انجام داد و گروهی را تحت عنوان  گروه مشاوران تشکیل داد که قرار بود انجمن رادر باب این گونه مباحث یاری نمایند ولی پس از چندی به همان دلایل روزمره گی و حجم زیاد فعالیت های اجرایی و لزوم سرعت در تصمیم گیری و اجرا، جلسات این گروه عامل کند شدن ریتم فعالیت ها شد و بتدریج به فراموشی سپرده شد.

بهرحال اكنون كه در آغاز دهه ی دوم عمر انجمن هستیم باید بتوانیم شرایط فعالیت صنفی رادرحال حاضرارزیابی كنیم . سیاست كلان و یا راهبرداصلی و اساسی انجمن را باتوجه به مسایل صنفی تعیین كنیم. ازصاحب نظران و اعضای تاثیرگذار انجمن بخواهیم درتبیین راهبردها، انجمن را یاری دهندودرفرصت های رسانه ای ازدرخواست های صنفی مستندسازان دفاع كنندو همه تلاش كنیم تا با فاصله گرفتن از این هیاهو به آینده صنفی و حرفه ایی مستندسازی در ایران بیاندیشیم. دراین صورت است كه شاهد تداوم توسعه سینمای مستند خواهیم بود و شاید بعد از یك دهه دیگر باز احساس خوشایندی از نگاه به پشت سر داشته باشیم.

 بهمن 1386

[صفحه اصلی] [مقاله] [گفت و گو] [جهان] [تجربه] [نقد] [ما] [اشتراک] [لینک]