سینمای مستند-جامعه باز، جامعه بسته

حامد اریب
 

من حامد اریب مستند ساز وعکاس ، مایلم درباره ای نوشته ی "فضای مستند چیست؟"  احمد میراحسان با دوستان مستند ساز و نیز افرادی که دست اندرکار سینمای مستند هستند صحبت کنم . به نظرم ایده ای فضای مستند ایده ای جالبی است که دو جنبه دارد :
1- فضای ذهنی
2- فضای عینی
فضای ذهنی ، آگاهی یک جامعه درباره آن است که مستند سازی کنشی است که در یک فضای مساعد فکری می تواند اتفاق بیافتد ، بسته به آگاهی هایی که جامعه ای معین از فیلم سازی مستند ، اهمیت مستند سازی ، ضرورت سینمای مستند و کارکرد سینمای مستند دارد ، جا برای مستند سازی بیشتر یا کمتر باز می شود . یک تفکر دموکراتیک ، سبب پرورش بهتر مستند سازی می شود. اگر صاحبان صنعت درباره سینمای مستند آگاهی بیابند ، باز عملا سینمای مستند وضعیت بهتری خواهد داشت ، تفکر حکومت و نگرش رسمی و ماهیت آن در وضع سینمای مستند موثر است . پس تفکر جامعه و نیروهای گوناگون اجتماعی اعم از دولت تا صاحبان سرمایه و مردم و .... در موجودیت این سینما تاثیر می نهند و فضای ذهنی متفاوتی برای زندگی مستند بوجود می آورد.
اما فضای عینی ، به خیلی چیزها بستگی دارد . از همه مهمترسطح توسعه جامعه از نظر مادی ، بر رشد سینمای مستند اثر می نهد . آیا یک کشور عقب مانده که فاقد اقتصاد قدرتمند مدرن و صنعت امروزی است قبل از هر چیز دچار فقدان زمینه عینی مناسب برای رشد سینمای مستند نیست ؟ در این گونه جوامع کارهای کمی بوسیله بخش خصوصی سفارش داده می شود یا اصلا سفارش داده نمیشود . نهادهای دولتی ، محدودیتهای زیادی دارند . پول کمی برای سینمای مستند و مستند سازی خرج می شود . اصلا یک جامعه قبیله ای و کشاورزی احساس نیاز به سینمای مستند ندارد ، در فضای یک جامعه مستبد ، سینمای مستند دچار انواع محدودیتهاست . اما جامعه که از نظر مادی و عینی تحول می یابد نیاز به سینمای مستند در آن زیاد می شود ، تلویزیون و نهادهای فرهنگی پدید می آید. ایران سال 1315 خیلی عقب مانده تر از ایران 1385 بوده و می بینیم ، احساس ضرورت تولید فیلم مستند از هر نظر در سالهای اخیر بیشتر شده است و فیلم های مستند متنوع اجتماعی ، سیاسی ، آموزشی ، صنعتی ، مردم شناسانه و علمی و غیره ساخته می شود .
با این زمینه باید بگویم تحول عینی و ذهنی جامعه منجر به ایجاد فضای ذهنی و عینی برای سینمای مستند می شود که فراتر از فیلم سازی مستند است و نهادهای گوناگون تازه ای را پدیدار می کند که پیرامون مستند سازی شکل میگیرند و یک فضای ذهنی و عینی می سازند.
می توان عناصر این فضا را چنین دسته بندی کرد:
1- فضاهای آموزشی ، دانشگاهی در حوزه مستند
2- فضاهای آموزشی غیر رسمی ...
3- مطبوعات تخصصی و غیر تخصصی که درباره سینمای مستند می نویسند و خبرنامه های سراسری و محلی
4- سخنرانی ها
5- پاتوق ها
6- نهادهای مستند ( انجمن مستند سازان )
7- نهادهای اداری مربوط به سینمای مستند ( سینمای جوان ، مرکز گسترش سینمای مسیتند و تجربی و ... )
8- ورک شاپ ها
9- جشنواره های مستند
10- سایت های تخصصی سینمای مستند
11- فعالیت مستند در حاشیه نهادهای اقتصادی و اداری و اجتماعی و فرهنگی و...
12- فعالیت جمعهای آزاد محافل و گروههای سینمای مستند
13- انتشار کتابهای پیرامون سینمای مستند
14- نمایش آثار مستند در تلویزیون و بحث و گفتگو و نقد فیلمهای مستند
به نظرم لااقل تجربه فضای مستند در ایران متکی به این وجوه بوده است و این عناصر در ایجاد فضای مستند فراتر از خود فیلم سازd مستند و پیرامون آن نقش داشته است . اما بحث اصلی آن است که اقدامات آگاهانه ، برنامه ریزی و اعتقاد به کار و فعالیت دموکراتیک ، تا چه اندازه باعث می شود عناصر موجود شکوفا شوند و بر عکس یک برداشت بسته عملا تا چه حد سبب می گردد همین فعالیت ها از کارایی و حیّز انتفاع خارج شوند . به نظرم کاملا واضح است حیات فضای مستند و گسترش آن وابستگی مستقیمی با حد توسعه جامع از جمله توسعه آزادیهای مدرن و گسترش حقوق فردی و اجتماعی دارد.
 

 برگشت به صفحه اصلی ...