21 شهریور 1390

حریم خصوصی و مستندسازان

تعریف حریم خصوصی در مصاحبه کامبیز نوروز با روزنامه روزگار

روبرت صافاریان 

ماهیت کار مستندسازی چنان است که فیلمساز مدام درگیرِ مسئله رعایت حریم خصوصی آدم‌ها و مسائل مربوط به آن است. از دروغ گفتن آشکار به آدمی که جلوی دوربین قرار گرفته که دوربین خاموش است تا عصبانی شدن از اینکه چرا آدم‌ها نمی‌خواهند جلوی دوربین او ظاهر شوند و تلویحاً انتساب این عدم تمایل به عقب‌ماندگی فرهنگی و فقدان تفکر مدرن و از این دست عوامل. خلاصه پرهیز از پذیرش رعایت حریم خصوصی به عنوان حق شهروندان. البته وقتی وارد جزئیات و مصداق‌ها می‌شویم، موضوع پیچیده می‌شود. مثلاً آیا وقتی در خیابان از کسی فیلم می‌گیریم، آیا به حریم خصوصی او تجاوز کرده‌ایم؟ در مستندسازی ما ناچاریم مرتب از خیابان‌ها فیلم بگیریم و ده‌ها مرد و زن و کودک از جلوی دوربین عبور می‌کنند، آیا باید رضایت همه را جلب و موافقت کتبی همه را به دست آوریم؟ یا می‌توان چنین استدلال کرد که آن که به خیابان می‌آید می‌داند که ممکن است از او فیلم هم بگیرند و باید خود چنان ظاهر شود که نگران دیده شدن در تصویری که از تلویزیون یا سینما پخش می‌شود نباشد. و ده‌ها مورد ظریف‌تر از این‌ها. امّا به هر رو تعریف حریم خصوصی چیست. چند وقت پیش در روزنامه روزگار به مصاحبه‌ای برخوردم با کامبیز نوروزی، حقوقدان و استاد ارتباطات، که بخش‌هایی از آن را در اینجا نقل می‌کنم:

. . . معیارها و مصادیق حریم خصوصی بیشتر تابع عرف است تا قانون. یعنی به تناسب نظام اجتماعی و مدل فرهنگی هر جامعه‌ای می شود این مفهوم را تبیین کرد. از دیدگاه بنده و در یک تعریف کلی می شود این طور گفت که حریم خصوصی بخشی از زندگی افراد است که عرفا"  اغلب آدم ها مایل نیستند آن بخش از زندگی‌شان در معرض اطلاع عموم قرار گیرد.

با چند مثال ساده روشن می‌کنم. مثلا میزان درآمد یکی از این نمونه‌هاست . معمولا افراد تمایلی ندارند دیگران درآمدشان را بدانند، یا نحوه زندگی در داخل منزل؛ اینکه چه می خوریم، چه می‌پوشیم، چه موسیقی گوش می‌دهیم و در کل سبک زندگی‌مان در خانه چیست. این هم جزء حریم خصوصی  ماست . یا جزئیات زندگی شغلی هم باز یکی از مصادیق حریم خصوصی است.

اغلب آدم ها در فرهنگ‌های زیادی تمایل به عمومی شدن این موارد هر چند ساده ندارند. نقش فرهنگ عمومی جوامع را می توانم در نمونه ساده‌ای بگویم. معماری ایرانی همیشه یک معماری پوشیده است. پنجره ها و پرده ها به نوعی طراحی می شود که از بیرون داخل ساختمان دیده نمی شود. در گذشته که اصلا اندرونی و بیرونی داشتیم، در زندگی امروز هم پنجره های کوچکی داریم که همیشه هم پرده دارد. اما در بسیاری از کشورها این سبک معماری وجود ندارد. اینجا می بینیم جریان زندگی شخصی ما ایرانیان در خانه در کل محرمانه‌تر از بسیاری فرهنگ‌ها تلقی می‌شود.

. . . هر مکانی که به طور دائم یا موقت محل زندگی فرد باشد، حریم شخصی اوست. ممکن است سکونتگاه خانه باشد یا اتاق یک هتل یا حتی خیمه یا چادری باشد که فرد می خواهد به مدت چند ساعت در آنجا سکونت داشته باشد. دفاتر و مراکز کار خصوصی که افراد برای ورود به آن به هر نوع نیاز به هماهنگی و وقت قبلی دارند نیز جزء این حریم است. وسایل شخصی افراد، عقاید و اندیشه و احساسات فرد هم جزء حریم خصوصی افراد است. همچنین مکاتبات و مراسلات افراد با هر تکنولوژی ای که باشد جزء حریم خصوصی است. چهره و صدا و بدن هم جزء حریم خصوصی‌اش است. بنابراین نمی‌توان از کسی بدون اجازه او عکس گرفت. مگر در مکان هایی مثل استادیوم های ورزشی یا میتینگ‌های سیاسی که فرد با هر جایگاهی با این آگاهی وارد آن می شود که ممکن است تصویر او در دوربین ها ثبت شود. ولی عکاسی از این فرد در مکانی مثل رستوران حریم خصوصی آن فرد را نقض می‌کند. مکان های مربوط به سازمان‌های عمومی، غیر از مکان‌های نظامی و امنیتی، در حوزه عمومی، قرار می گیرند و کسب خبر از آنها مجاز است. مثلا صحن علنی از این موارد است. در مورد مهمی که اخیرا رخ داد تقاضای برخی نمایندگان مجلس برای محدود کردن عکاسان خبرنگار، برای عکاسی در محوطه مجلس بود که خوشبختانه فعلا به تصویب نرسیده است که مثلا روی صندلی چرت می زنند، یا گوشه ای چهارزانو روی زمین نشسته اند. خب از طرفی فردی که ساعت ها در این جلسات شرکت می‌کند خسته می‌شود و طبیعی است که لم بدهد، از سوی دیگر عکاس برای کسب و ثبت تصاویر خبری آمده است. او هم نمی تواند از این سوژه بگذرد.

فایل PDF بریده این مصاحبه را می‌توانید در اینجا بخوانید.

[صفحه اصلی] [مقاله] [گفت و گو] [جهان] [تجربه] [نقد] [ما] [اشتراک] [لینک]