|
|
|
18 خرداد 1390 درباره کتاب مقدمه ای بر فیلم مستند بیل نیکولز با ترجمه محمد تهامی نژاد
متنی مرجع برای سینمای مستند
احمد میراحسان
آثاری وجود دارد که برگرداندن آنها به زبان فارسی، به معنی گشایش راهیست برای غنی کردن تفکر و عمل ما. این آثار چه در حوزه فلسفه یا دانش تجربی یا دانش محض یا هنر برای مخاطبان ایرانی، معرفت و مسیر نوی تفکر و اقدام به ارمغان می آورند و اشتیاق جدیدی در حوزه کار تخصص و الهام رنگینی برای فعالیت تازه و با طراوت باز میزایند. کتابی از بیل نیکولز که استاد محمد تهامی نژاد ترجمه کرده، حکم همین نوع آثار را دارد، یعنی همانقدر من از دیدنش مشعوف شده ام و آن را مفید یافته ام که وقتی نقد قوه حکم کانت، یا زمان و هستی و .... با ترجمه قابل اعتماد دکتر رشیدیان منتشر شد و جای خالی بزرگی را در آشنایی با فرآیند تفکر فلسفی غرب در ایران پر کرد. مقدمه ای بر فیلم مستند نوشته بیل نیکولز و ترجمه محمد تهامی نژاد بی تردید، یکی از سه ترجمه بسیار مفید و راهگشا به زبان فارسی است که در تاریخ سینما مستند ما در ایران منتشر شده است. البته چنانچه کتاب درسی سینمای مستند دکتر نفیسی را که اساسا ترجمه ای از متون متعدد انگلیسی در زمینه سینمای مستند است، اقتباس به حساب آوریم.
1 اهمیت این کتاب در چیست؟ به نظرم بهترین خصوصیت از نظر کار آقای تهامی نژاد ، احاطه کامل ایشان به زبانِ موضوعی است که برای ترجمه برگزیده و با توانایی و دقت علمی به خوبی از عهدهی ارائهی طبقه بندی ساختاری و انتقال مفاهیم و اصلاحات نیکولز برآمده است. طبقه بندی های تماتیک و ساختاری برای شناخت سینمای مستند، غالبا در محتوای فنی و معنایی و شکلی که از متن به ما ارائه می دهند با شکل انتقال مقصود نرسیده روبرو شده و گرفتار دشوار سازی مصنوعی و گیجی خوانندگان می گردند. در کتاب جز اصطلاح شیوهی اجرایی که برای Performative mode برگزیده شده، هیچ گزیده و اصطلاح مبهم و یا نارسا در ارتباط با مفهوم سازی در زبان فارسی از نظر من و جود نداشته است. اما حقیقت آن است که اگر چه ما به ازای شیوهی اجرایی برای Performative mode ، در زبان فارسی، برای ما تصویری دقیق از معنای اصطلاح و خواست و آنچه نیکولز قصد کرده فراهم نمیآورد، لیکن موضوع بیش از آن که به تهامی نژاد مربوط باشد، و یا فقدان انتخاب ترکیب فارسی رسا، به مشکل نام کذاری و مفهوم سازی بیل نیکولز ربط دارد. من درست به یادم است که در جلسات اولیه گروه مطالعات مستندمان 3 سال پیش برگردان این اصطلاح مورد بحث و گفتگو قرار گرفت و تقریبا هم ما به ازای فارسی پیشنهادی دارای مشکلی بود. با انتشار کتاب متوجه شدم که در زمینه زبان انگلیسی هم، این چالش وجود داشته است و پانویس استلا بروتزی گویای توجه انتقادی او در همین مورد است. بیل نیکولز در کتاب مرزهای محو شده این اصطلاح را به صورت مبهم به کار برده است تا «فیلم هایی را که بر جنبه های ذهنی گفتمانی تاکید دارند به صورت کلاسیک عینی است» توصیف کند. مسئله کفته هایی که همزمان به توصیف و اجرای کنش یک عمل می پردازند (رجوع شود به کتاب بروتزی، ص 154)، هیچ مشکلی را حل نمیکند، بلکه هر چه بیشتر به اشکال فهم می افزاید و نارسا مانده و حتی برگردان عبارت بروتزی نه تنها کمکی به فهم روشنتر نکرده بلکه در زبان فارسی به ابهام مفهوم افزوده است : «اجرای کنش یک عمل» واقعا چه معنی دارد؟ جدا از این نکته ها تا جایی که دقت کرده ام هرگز به نارسایی زبانی و ترجمه ای در انتقال ایده های نیکولز بر نمیخوریم و متن منزه و منقح بافی می ماند.
2 ارائه یک طبقه بندی ساختاری نو مزیت اول کتاب نیکولز، کشودن باب فکر کردن به یک طبقه بندی ساختارگرا در حوزه سینمای مستند، در زبان فارسی است. من نمی گویم که چشم بسته می توان با این طبقه بندی نیکولز موافق بود. خودم ایرادهایی به این طبقه بندی و محدودیت هایش دارم، اما شک نکنید که نسبت به تقسیم بندی تماتیک، این پیشنهاد حاوی ایده ی تازه ای است. نمی گویم طبقه بندی تماتیک یکسره نادرست و بیهوده است، الما مسلما در درک فضای ساختمانی اثر کمکی به مستند ساز و مخاطب مستند نمی کند. هرچند وقتی که ما هم با یک نفکر بسته به تقسیم بندی نیکولز نگاه کنیم، بهر های نمی بریم. چه بسا بسیاری فیلم ها گزارش به رهایی از نرمهای صلب دارند، تجربه های ترکیبی و آزادی هستند که از حبس در یک محفظه ساختاری می گریزند و البته بسیاری از فیلم ها هم در قالب های کلیشه ای ساخته می شوند و باقی می مانند. ولی برای مستند سازان ما، توصیف نیکولز ایده های تازه ای می تواند به ارمغان آورد. هرچند خود این ایده ها سالهاست در سینمای مستند غرب شناخته شده و چیز آنقدر تازه ای نیست و مستند های آوانگارد که به صورت پرفورمنس ساختار، شکل و بسامد نیستی اجرا می شوند، از افق نو آوری های نیکولز فرا می روند. با اینهمه شناخت نظری سینمای مستند از نظری ساختارگرای نیکولز برای مستندسازان ما که سخت نیازمند این مفاهیم نظری و فرا بردن سطح دانش خود هستند، مفید است.
3 سومین ویژگی کتاب رجوع به مستند های حرفه ای مهمی است که در دهه نود ساخته شد و همچنین از منابع مکتوب دانشگاهی و تئوریک این دهه استفاده شده و در واقع خوانندگان فارسی زبان با اندیشه های جدیدتری نسبت به آثار ترجمه شده ی پیشین که آگاه می کند که منابع شان تا دهه هفتاد پیش می آید. رویای بسکتبال (استیو جیمز-فرد مارکس و پیتر گیلبرت1994)، شهر (رالف استانیو و ویلارد وان دایک 1993) و آثاری از رایدلی اسکات (1997) کاتی فیلد (1993) یا شیطان هرگز نمی خوابد (لوردس پریتبو 1995) و صحرای کادیلاک (جانی الز 1997)، می تواند نمونه آورده شود. کتابهای مارلون فوئنتس (1995) و یا کس بودنز (1990) یا آیلین وورنوس (1992) نیز شاهد مثال دیگری است که در کنار کتابهای دودهان ان سی (1996) از انتشارات (دانشگاه دوک) و کاربلو مینگتون از انتشارات دانشگاه ایندیانا (1988) و کتاب ماگدالینا دابرووسکی (1998) و دهها نمونه دیگر، میتوان نام برد که مزیتی متعلق به این کتاب در ارتباط با به جریان انداختن تفکر نگرش و مفاهیم جدیدتر در قلمرو تلاشهای نظری جهان میان ماست و باید آن را قدر دانست.
4 بالاخره جدا از مواد و مصالح فراوان برای اندیشیدن، آموختن و یا تفکری انتقادی نسبت به مفاهیم ابراز شده نیکولز، باید از حجم وسیع آشنا کردن در استدلال ایرانی سینمای مستند با فیلم های پر اهمیت مستندی صحبت کرد که متاسفانه، ضعف شدید عرضه آنها در ایران بسیاری از مستند سازان و دوستداران مستند را نسبت به این آثار بی خبر نگه داشته است. در ایران دولت در همه کارها دخالت می کند مگر اموری که به توسعه فرهنگ و مبادلات جهانی تفکر بستگی دارد. این همه نهادها که هزار کار بیهوده انجام میدهند، و وزارت ارشادی که به این عریض و طویلی است، یک جای معین برای ورود این کتابها و ترجمه و پخششان در نظر نگرفته است، در حالی که از بیهوده ترین کالاهای غرب و شرق بازار ما اشباع شده و پول مردم به هدر می رود و بخار و دود می شود. وقتی دست و بال بخش خصوصی و هم بسته و تو سرش می زنیم بدیهی است انتشاراتی ها هم میلی به ترجمه این همه آثار مهم یا وارد کردن فیلم های مستند ارزشمند ندارند. سینمایی هم که این آثار را به نمایش بگذارد یا جایی که CD هایش را بفروشد، در دست نیست. باز خوشا به حال سینمای داستانی آمریکا و هالیوود که امروز فیلم پخش نشده، فردا در خانه هایمان سرگرم تماشایشان هستیم!
5 در این نوشته مجال بحث و سیع وجود ندارد تا از همه جنبه های کتاب سخن بگویم و آنرا معرفی کنم. باید بخوانیدش. اما گفتنی است که در کتاب حرف های تازه ای درباره نحوهی درگیر شدن مستند با جهانی که بازنمایی می کند، بازنمایی دیگران و مباحث اخلاقی در این باره و حقوق کسانی که در فیلم به نمایش در می آیند، بحث بسیار نو درباره کیفیت مستند صدا در آنچه که به فیلم مستند صدای خاص خودش را می بخشد، علاوه بر نوشتن و گفتار، خود کاراکتر صدا و قدرت عظیم چینش و برهان پردازی و سندیت بخشی و سند گزاری صدای مستند در فیلم مستند، در این کتاب مطالب بسیار مهمی می خوانیم و البته آن مباحث مربوط به طبقه بندی ویژه نیکولز و تمام تبعاتی که در ادراک ساختاری فیلم به یاد می آورد سرجای خود. این کتاب یکی از مهمترین منابعی است که خوانندگان فارسی زبان را با ابعاد طبقه بندی نیکولز در مورد سینمای توصیفی، انعکاسی، اجرایی، شاعرانه و غیره آشنا می سازد. حتما بخوانیدش. |
|
|
