|
|
|
4 آذر 1388 خاک حافظه خشکسالی و دروغ
مازیار فکری ارشاد
"خاک حافظه" از آن دسته مستند هایی است که با در پیش گرفتن یک خط مشخص درباره موضوعی مشخص ، به اصطلاح عوامانه زیر و بم موضوع را از هر منبع موجود و در دسترس بیرون می کشند و با در کنار هم چیدن آنها، یک بسته موضوعی کامل و جامع را پیش روی تماشاگر قرار می دهند.فیلم در واقع تاریخچه ای کامل و جامع از سفال سازی ، اشکال و دوره های تاریخی ظروف سفالین و به طور غام، هر انچه مربوط به این هنر سنتی و دیر پای ایرانی است را ارائه می دهد. در آغاز دوربین با یک کارشناس مرمت اشیای باستانی اهل و ساکن مناطق بیابانی سیستان و بلوچستان همراه می شود و هراس ساکنان منطقه را از خشکسالی بر اثر کمبود بارش باران به تصویر می کشد. سپس به سراغ جام معروف و تاریخی شوش در موزه ملی ایران می رود. جامی سفالین که نقش بزی با شاخ پیچیده روی آن خود نمایی می کند. باستان شناسان معتقدند پیچیدگی شاخ این بز ، نشان آرزوی بارش باران در ایران باستان بوده است.از اینجا به بعد فیلم در چند شاخه هر آنچه را که با موضوع پیشینه تاریخی سفال وسفالگری در ایران مرتبط است بررسی می کند.مراحل ثبت جهانی تپه باستانی شوش که جام یاد شده مهم ترین یافته کاوش های آن منطقه است، به گفت و گو با چند باستان شناس و ابراز نگرانی آنان از کوشش ها و کاوش های باستان شناسان غربی و ناتوانی یا بی علاقگی ایرانیان در شناخت تاریخ خود پیوند می خورد. در ادامه مستند "خاک حافظه" به سراغ موضوع فرعی کهن سالی و از دست دادن حافظه می رود و آن را تمثیلی از به دست فراموشی سپرده شدن حافظه تاریخی ایرانیان می داند. پس از این مقدمه مطول و به ظاهر حاشیه ای ، وارد اصل مطلب می شویم.تاریخچه ظروف سفالی ( که به نظر فیلمساز و آنگونه که در گفتار متن نیز آمده پایه گذار نخستین انقلاب صنعتی بشر است) از ابعاد گوناگون و به طور جامع مورد بررسی قرار می گیرد.فیلم به طور کلی هر گونه ظرف و به طور اخص ظروف سفالی را اولین نشانه اراده معطوف به قدرت در نزد بشر ارزیابی می کند.سپس نوبت به ارائه مجموعه اطلاعاتی فنی درباره نحوه پخت ظروف سفالی می رسد.بخشی طولانی و برای مخاطب عادی اندکی کسالت بار که به "خاک حافظه" جنبه ای آموزشی نیز می بخشد.وقتی بحث به زیبایی شناسی سفال و سفالینه می رسد ، ریتم سرعتی بیشتر به خود می گیرد و تصاویر نیز جذاب تر و متنوع تر می شوند. مجسمه های انتزاعی از جنس سفال ، کارکرد تزیینی و هنری سفال و برابر نهاد نقش سفالگران باستان با شاعران ، نکته ای است که فیلم با گفتار متن طولانی و بدون قطع و استفاده از اینسرت هایی مکرر از دستی که درون کاسه های سفالی خالی می رود به عنوان پاساژ های مقطعی ، می کوشند از یکنواختی ریتم فیلم بکاهند. در انتها به شهر سوخته زابل و بعد به تپه شوش و جام سفالین مشهور با نقوش پنجگانه بز آن باز می گردیم و احتمال علمی شکل گیری نخستین انیمیشن تاریخ را شاهدیم. نقش بزی که به علامت آسیفای ایران بدل شده است. در این سیر تاریخی به نقوش تزیینی سفالینه ها در دوره اسلامی نیز اشاره می رود. نکته جذاب در مستند "خاک حافظه" خوش ذوقی و ظرافت به کار رفته در تدوین سنجیده فیلم است که از خشکی و جدیت موضوع می کاهد.به ویژه در بخش صحبت های باستان شناسان که تصویر در مواقع ضروری ( مثل زنگ خوردن تلفن افراد و پاسخگویی آنها و یا بروز طوفان حین سخن گفتن یکی از کارشناسان) قطع نمی شمد و حس و حالی مفرح به لحظات جدی فیلم می بخشد. در نهایت "خاک حافظه" را می توان یک منبه پژوهشی تمام عیار درباب یک موضوع تخصصی دانست ، که اگر اهل سفال و سفالگری باشید احتمالا منبع تحقیق و آموزشی بهتر از این فیلم در باره موضوع مورد علاقه خود نخواهید یافت.
نقد دیگر فیلم های مستند به نمایش در آمده در سومین جشنواره سینما حقیقت: دهکده جهانی / امیر جغتائی قاب سرد / حامد خسروی قلب من پر از عروسک است / بهروز غریب پور عکس ناتمام بهمن جلالی / تورج ربانی و عمید راشدی چراغی كه روشن شد / بابك بهداد هشت بهشت / ستاره سماوی مسیر بودن / كاوه بهرامی روز پایان / نرگس آبیار وایو / مینا مشهدی |
|
|
