|
|
|
پيگيري يك نياز؛ مستند براي كودك كفش تنيس، ازدواج، ورزش معلولين، جراحي زيبايي و سوژههايي كه براي بچهها خوبه! مترجم: مينا كشاورز Mina_ Keshavarz@gmail.com در بخش Doc U، جشنواره فيلم مستند آمستردام كه از تاريخ 22 نوامبر تا 3 دسامبر در پايتخت هلند برگزار شد، 10 فيلم شركت داشتند. جشنواره فيلم مستند آمستردام يكي از چهار جشنواره اروپايي است كه بخش مستقلي براي نمايش آثار مستندي كه براي كودكان و نوجوانان مناسب هستند، دارد. هيئت داوران اين بخش متشكل از پنج نوجوان 15 تا 18 ساله است كه توسط سازمان CYP (cultural youth passport) انتخاب شدهاند. از 10 فيلم حاضر در اين بخش، هشت فيلم توسط منتقدان نوجوان سايتهاي XXXS و cultonline.nl انتخاب شده است. Homies نويسنده و كارگردان: جنيك اسپليدبول، محصول دانمارك، 2005، 47 دقيقه، ويديويي. فيلم در رابطه با دو پسر بچه است كه كارهاي عجيب ميكنند و رفتارشان بزرگتر از سنشان است.كارهاي مورد علاقهشان سفر با اسكوتر (چرخ پايي) و شعار نوشتن روي ديوارهاي شهر است. در حالي كه روي كاناپه دراز كشيدهاند به سؤالات مصاحبه كننده هم جواب ميدهند. مثل بچههاي 15 ساله حرف ميزنند. دائم درباره رفيق فابريكهايشان و علاقهاي كه به اسكوتر دارند حرف ميزنند. هر دو معتقدند كه در زندگي شخصيشان تا حدي تحتتأثير والدينشان بودهاند. رابطه آنها از يك بعد ديگر هم جالب است؛ اين كه نينوس يك مهاجر است و رفيق فابريكش دانماركي است، اما راسموس دانماركي است و يك رفيق فابريك مهاجر دارد. دوربين همه جا آنها را دنبال ميكند، از خيابان تا مراكز تفريحي. فقط براي لذت نويسندگان: كام چنترل و تيبائو دولانگويل، كارگردانان: ليزا لئون و تيبائو دولانگويل، محصول آمريكا و فرانسه، 2006، 66 دقيقه، ويديويي. فيلم سرگذشت تاريخي كفش تنيس است. زماني اين كفش جزو وسايل ورزشي محسوب نميشد، اما در كمتر از 10 سال به يكي از وسايل ضروري جوانان و مد آنها تبديل شده است. در مغازههاي فروش كفش، مدلهاي زيادي از اين دسته كفشها ميتوان ديد كه شايد فقط 20 درصد آنها به منظور استفاده براي ورزش تنيس خريداري ميشوند. فيلم از زماني كه چنين كفشي هيچ استفادهاي نداشت را نمايش ميدهد تا الان كه دوران اوج فروش اين مدل كفشهاست و به يك پديده فرهنگي تبديل شده است. معشوق تنها نويسنده و كارگردان: بتينا هامسن، محصول آلمان،2004، 52 دقيقه، ويديويي. راسيا، يك دختر نيجريهاي است كه در مقابل دوربين خجالت ميكشد و به حرفي كه دوستش، فاطيما راجع به مردي ميزند كه به زودي با راسيا ازدواج خواهد كرد، ميخندد. نه خوشتيپ است و نه پولدار. ولي راسيا تحت هر شرايطي دوست دارد كه با او ازدواج كند. چون اميدي به آيندهاش ندارد. طبق رسم و سنتي كه در نيجريه است، او تا شب ازدواج نميتواند با شوهرش صحبت كند. معشوق تنها، يك عاشقانه آرام و دوست داشتني درباره آخرين روزهاي زندگي يك دختر جوان نيجريهاي قبل از ازدواج است. مادر نويسنده و كارگردان: سوفي هليبراند، محصول هلند 2005 / 15 دقيقه، ويديويي. فيلم راجع به زندگي هفت بچهاي است كه توسط مادر معتادشان سر راه گذاشته شدند و خانوادهاي آنها را بزرگ ميكند. حالا هر يك از آنها بزرگ شده و زندگي مستقلي دارند و تصميم ميگيرند به سراغ مادرشان در كلينيك ترك اعتياد بروند. آنها دوست دارند ابهامات زندگيشان را روشن كنند؛ اين كه چرا پدرشان فوت كرد يا مادرشان چطور توانست آنها را رها كند و... Murderball نويسندگان و كارگردانها: هنري الكس روبين و دانا آدام شاپيرو، محصول آمريكا، 2004، 88 دقيقه، 35 ميليمتري. ورزشهايي مثل بسكتبال، راگبي و هاكي روي يخ كه توسط معلولين انجام ميشود، در ابتدا، murderball بود. اين فيلم درباره تيم راگبي معلولين است. هر يك از اعضاي تيم در اثر سانحهاي فلج شدهاند؛ يكي در اثر تصادف، ديگري در جنگ و شخص ديگري در اثر بيماري. فيلم علاوه بر نمايش بازيها و تمرينات تيم از جام قهرمانان 2002 تا مسابقات پاراالمپيك 2004 آتن، زندگي شخصي هر يك از بازيكنان و روابطشان با مربي تيم را نشان ميدهد. دماغ به سبك ايراني كارگردان: مهرداد اسكويي، محصول ايران،2005، 52 دقيقه، ويديويي. دماغ به سبك ايراني راجع به تمايل زياد جوانان ايراني به ويژه دختران به جراحي پلاستيك به خصوص عمل بيني است. به طوري كه جراحي پلاستيك در حال حاضر يكي از شغلهاي پردرآمد حال حاضر جامعه ايران است. فيلم اين موضوع جذاب را از طريق گفتوگو با كساني كه از عمل بينيشان راضي يا ناراضي بودهاند دنبال ميكند و به تجزيه و تحليل جامعه و عقايد و ديدگاههاي جوانان در اين رابطه ميپردازد. دنياي ززيل نويسنده و كارگردان: كاترين مارچن آسموسن، محصول دانمارك، 2005، 33 دقيقه، ويديويي. ززيل دختر 15 ساله دانماركي تنها دانش آموز دانماركي مدرسهاش است. جايي در فيلم ميگويد: ميتونيد بگيد تو اين مدرسه من خارجيام. دو تا دوست عرب دارد، تانجا و ميا كه هميشه و همه جا با هم هستند؛ در كلاس، تفريح، بازي و...فقط در ملاقاتهاي اينترنتي كه ززيل با دوست چتياش دارد از آنها جدا ميشود و مرتب نگران و ناراحت است. آدرلين نويسنده و كارگردان: استر گولد، محصول هلند، 2005، 15 دقيقه، ويدويويي. تعدادي دانشآموز واحد درسياي به عنوان «چگونگي مقابله با خشونت» را ميگذرانند و استاد آنها در رابطه با اين موضوع ميگويد: «شما نميتوانيد خشونت را كنترل كنيد ولي قادر به مديريت آن هستيد.» در پايان اين درس هريك از دانشآموزان مثالهايي عيني از آن چه در اين رابطه برايشان روي داده است ميزنند.
بررسي کمي فيلمهاي مستند براي كودكان انگشت شمار در سپتامبر 2001 در شهر كلن آلمان همايشي تحت عنوان: «فيلمهاي مستند براي كودكان» برگزار شد. نتايج تحقيقات ارائه شده در اين سمينار سه روزه، تا كنون تنها منبع در دسترس درباره فيلمهاي مستند براي كودكان است.ژانري كه ساختارش به درستي شناخته نشده است، قواعد معمولش شكسته شده و توليدات خصوصي كمي دارد. به همين علت تحقيق و مطالعه در اين رابطه بسيار دشوار است. به عنوان مثال سؤالات محققان در رابطه با توليد، حمايت، نمايش يا پخش فيلم مستند براي كودكان اغلب با پاسخ منفي روبهرو شدند. چون اين گونه فيلمها هرگز به عنوان يك گروه مستقل شناخته نشدهاند، در حالي كه هنوز وجود دارند و توليد ميشوند. توليد و پخش فيلمهاي مستند بيشك نقش كليدي تلويزيون در توليد و پخش فيلم مستند انكارناپذير است. در فاصله نوامبر 2000 تا ژانويه 2001 114 فيلم مستند در برنامههاي كودك تلويزيونهاي دولتي توليد و پخش شدهاند. سه شبكه تلويزيوني ZDF، SWR و WDR بيشتر از ساير شبكههاي تلويزيوني اين گونه از فيلم مستند را توليد ميكنند و در تلويزيون نمايش ميدهند. به طور ميانگين مدت زمان فيلمهاي مستند بين 5 ـــ3 دقيقه است. (يكي از اهداف اوليه گروههاي مستندسازي، هرچه كوتاه كردن زمان فيلمها بود.) موضوعات فيلمهاي مستند براي كودكان حدودا 6 ساله، اغلب مسائلي هستند كه زماني نزديك به 8 دقيقه براي بيان آنها كافي است. در حالي كه مدت زمان فيلم مستند براي يك كودك تقريباً 8 ساله، بين 3ـــ1 دقيقه در نظر گرفته شده است. فيلمهاي مستند براي كودكان بالاتر از 8 سال نيز شامل كاتهاي سريع، موسيقي، افكتهاي تصويري و حركت دوربين ميشود، به طوري كه بچهها ناچارند در يك مدت زمان كوتاه، با تعداد زيادي نشانهگذاري و درك مفاهيم و...ارتباط برقرار كنند. تنها تعداد كمي فيلم مستند 30 دقيقهاي وجود دارد و يكي از نمونههاي خوب مستند 30 دقيقهاي براي كودكان، درباره يك دختر بوسنيايي به نام مليا بود. شبكه swr در مارس 2001 اين فيلم را نمايش داد.شبكه تلويزيوني WDR نيز به طور مرتب مستندهاي 30 دقيقهاي مثل Die sendung mit der maus را در برنامه كودك نمايش ميداد.اين شبكه همچنين در توليد مجموعه جانوران افسانهاي نيز شركت داشت، كه يك پروژه بينالمللي با همكاري پنج گروه مستند سازي بود و شامل 13 قسمت 30 دقيقهاي ميشد. تعداد زيادي از اين 114 فيلم، جنبه آموزشي دارند. (تنها 21 فيلم در رابطه با محيط زندگي كودكان است و 93 فيلم ديگر بيشتر درباره اطلاعات علمي و فني هستند.) اين فيلمها بيشتر به صورت ميانبرنامه نمايش داده شده و باعث متعادل شدن ريتم برنامه ميشوند، حس كنجكاوي بچهها را ارضا ميكنند و اشتياق و عطش آنها را براي فهميدن مسائل زندگي روزانه نشان ميدهند.اين گونه فيلمها باعث برانگيختن قوه تخيل و ابتكار بچهها ميشوند و ميتوانند آنها را در يك مسير صحيح هدايت كنند. فيلمهايي در رابطه با زندگي حيوانات (33 فيلم) از نظر توليد و پخش در رده اول، درباره دانش و اطلاعات تخصصي (19 فيلم) در رده دوم و با موضوعاتي نظير موسيقي، سينما و تلويزيون (16 فيلم) در رده سوم قرار دارند. اما واقعيت اين است كه پرداختن به موضوعاتي نظير دانش و اطلاعات تخصصي و فني در فيلمهاي مستند براي كودكان با نتايج تحقيقات به دست آمده درباره مسائلي كه كودكان نسبت به آنها علاقه و تمايل نشان ميدهند در تضاد كامل قرار دارد. بر اساس نتايج اين تحقيق، بيان احساسات و عواطف كم ارزش و مسائل روزمره براي كودكان و نوجوانان جذابتر است. چون آنها علاقهمند و مشتاق شناختن مسائلي از قبيل دوستي، عشق، ترس، اميد، آرزو و زندگي روزانه همسالانشان هستند. در واقع فيلم مستند براي ارضاي اين نيازها و خواستهها توليد ميشود. يك نمونه خوب از مستندهايي با موضوعات فوق و براي كودكان برنامهاي است با نام stark!ـــ kinder erzahlenihre كه در شبكه تلويزيوني كودكان (KIKA) نمايش داده ميشود. اين مجموعه يك پروژه مشترك اروپايي است كه هر قسمت از آن توسط يكي از شبكههاي تلويزيوني اروپا و به مدت زمان 15 دقيقه توليد شدهاند. در اين برنامه با كودكاني آشنا ميشويم كه در باره اين كه چطور ميتوانند با ديگران متفاوت باشند صحبت ميكنند يا بچههايي كه سرگرميهاي غير عادي يا مشكلات خاصي دارند و خصوصاً بچههايي كه اجازه نميدهند مسائل و مشكلات بر آنها تأثير بگذارد و به اين ترتيب ميتوانند به بچههاي ديگر شجاعت و اميد به زندگي را ياد بدهند. فيلمهاي مستندي كه براي كودكان در تلويزيون توليد ميشوند، بايد در برگيرنده مفاهيم عميق باشند. بايد پيرنگ تحقيق و فيلمنامه مستند به گونهاي تنظيم شود كه قوه تخيل و تصور كودكان را برانگيزد. توزيع فيلمهاي مستند كودك توسط پخشكنندگان تجاري يا غير تجاري تعداد زيادي از توليدات تلويزيوني توسط توزيع كنندگان تجاري پخش ميشوند. آنها هم به طور عمده فيلمها را در مدارس پخش ميكنند. از بين 13 پخشكننده تجاري كه مورد بررسي قرار گرفتهاند ـــ با وجود اين كه فيلمهاي آموزشي طبقهبندي شدهتر از فيلمهاي مستند هستند ـــ هيچ يك از آنها تفاوتي بين فيلمهاي مستند كودك و فيلمهاي آموزشي قائل نميشوند. با توجه به نتايج بررسي ويژگيها و خصوصيات فيلم مستند براي كودكان، يك تقاضاي زنده براي چنين فيلمهايي وجود دارد كه موضوعات و مسائل اجتماعي از قبيل خشونت، ترس از بيگانگان، زندگي كودكان در ديگر كشورها، اطلاعات علمي و صنعتي مثل محيط زيست يا تكنولوژي و مسائل اخلاقي نظير مرگ و فقر را پوشش ميدهد. همچنين از اين طريق هم ميتوان به بچهها آموزش داد. هر چند كه گرايش عمومي نسبت به فيلمهاي مستند آموزشي به تدريج رو به كاهش است. دلايل ديگري كه باعث كاهش علاقه مردم به فيلم مستند ميشود، عبارتاند از: كمبود فيلمهاي مناسب، اطلاعات ناقص در مورد فيلمهاي موجود، فقدان آگاهي (سواد) معلمان و مربيان در رابطه با رسانهها و نبود تعليم و تربيت رسانهاي در دوره تحصيلات مدرسه براي بچهها. يكي از پخشكنندگان فيلمهاي مستند كودكان در آلمان بر اين باور است كه فيلمهاي مستند كودكان به شرطي كه ايدههاي جديد را پرورش دهند و فرمتهاي جديد و ابتكاري را به كار ببرند، آينده خوبي خواهند داشت. فيلمهاي مستند زيادي وجود دارند كه علاوه بر اين كه از نظر هنري و زيباشناختي در سطح خوبي قرار دارند، مفاهيم آموزشي و علمي را هم در بر ميگيرند، اما متأسفانه چندان مورد استقبال مدارس قرار نميگيرند، هر چند كه به راحتي بخش عمدهاي از نيازهاي آموزشي و تربيتي آنها را ارضا ميكند. تنها يك پخشكننده تجاري فيلم در زمينه فيلمهاي مستند براي كودكان فعاليت ميكند و بقيه معتقدند كه سينماروها علاقهاي به ديدن فيلمهاي مستند كودكان ندارند و به همين دليل تقاضايي براي اين گونه فيلمها وجود ندارد. تنها فيلم مستندي كه براي بچهها ساخته شده بود و در سينماها نمايش داده شد، يك فيلم مستند كوتاه ساخته سباستين وينلكس به نام Hase und Igel بود كه شركت kinowelt AG قبل از شروع فيلم اصلي آن را نمايش ميداد. فيلم مستند كودك در جشنوارههاي فيلم اروپا فيلمهاي مستند براي كودكان در 11 جشنواره از 17 جشنواره فيلم اروپا نمايش داده ميشوند. به راستي كه جشنوارهها يك گنج هستند. 4 جشنواره اروپايي هستند كه هميشه بخش مستقلي تحت عنوان فيلم مستند دارند. («بوستر» دانمارك، «گلدن راپتز» آلمان، «جشنواره هنر فيلم» فرانسه، «جشنواره بينالمللي فيلم مستند آمستردام» هلند) در ديگر جشنوارهها فيلمهاي مستند اغلب به صورت بخش ويژه نمايش داده ميشوند. جشنوارههاي فيلم تنها جايي هستند كه شكايتي از كمبيننده بودن فيلمهاي مستند كودكان ندارند. برعكس، مديران و دست اندركاران جشنواره به همان اندازه كه نسبت به ديگر فيلمهاي جشنواره توجه نشان ميدهند، نسبت به فيلمهاي مستند هم حساس هستند. به طوري كه در رابطه با فيلمهاي بلند مستند براي كودكان در صورتي كه فيلم براي بچهها جذاب باشد و بتواند آنها را شيفته خودش كند، تمام حواسشان را به فيلم ميدهند و همه چيز را با دقت دنبال ميكنند. در 5 سال گذشته بيش از 100 فيلم مستند براي كودكان در جشنوارههاي مختلف نمايش داده شده است. اكثر اين فيلمها در سه كشور دانمارك( 35 فيلم )، آلمان (19 فيلم) و هلند( 10 فيلم) توليد شده بودند. اكثر فيلمهاي نمايش داده شده در اين بخش از توليدات تلويزيوني هستند. شبكههاي تلويزيوني 60 درصد فيلمهاي بخش مستند كودكان در جشنوارهها را توليد كردهاند. حمايت از مستند كودك در آلمان حاميان فيلم در درجه نخست توجه خود را به سينما معطوف كردند، در صورتي كه تلويزيون هم جاي مناسبي از نظر حمايت كردن فيلمهاي مستند است. اما با وجود حمايتهاي زياد تنها سه فيلم در سالهاي اخير توسط سازمانهاي حامي تهيه و توليد شدهاند: «namibia oder ruckkehr in ein fremdes lands»،«Die champions» به كارگرداني كريستف هوبنر( در دست توليد) و «kinder von st.Georg» به كارگرداني لسلي فرانك و هرمان لورنز (در دست توليد) كه دو فيلم آخر توسط سازمان «kuratorium junger deutscher film » توليد شدهاند. بر اساس آمارهاي سازمان مذكور_ بنياد حمايتي براي ارتقا و پرورش استعدادهاي جوانان آلماني _ درخواست سرمايه براي ساخت مستند كودكان و اصلاً فيلم كودك كم است. در صورتي كه نيمي از سرمايه آنها به اين منظور در نظر گرفته شده است و به دليل نبود تقاضا براي اين گونه سينما تنها 1/3 از سرمايه موجود صرف يافتن فيلم براي كودكان ـــ داستاني و مستند ـــ شده است. به همين دليل اين بنياد اقداماتي را در جهت بالا بردن سطح دانش فيلمنامهنويسان و تهيه كنندگان در رابطه با توليد فيلم مستند كودك انجام داده است. از جمله اين اقدامات ميتوان از يك گروه نام برد كه كتابهاي كودكان را مورد بررسي قرار ميدهند و آنهايي را كه براي فيلم مناسب هستند انتخاب ميكنند. نتايج اين كار گروهي به تهيه كنندگان و هيئت نويسندگان در فواصل زماني معين ارائه ميشود. حمايت از مستند كودك در اروپا دانمارك و هلند بيش از ساير كشورهاي اروپايي فيلم مستند كودكان را مورد حمايت قرار ميدهند. از اواسط دهه نود مؤسسه فيلم دانمارك فعاليتهاي خود را در راستاي حمايت از فيلمهاي مستند كودك ده برابر كرده است. در سال 1999 پنج فيلم 50 ـــ 18 دقيقهاي و در سال 2000 هم پنج فيلم ديگر تهيه و توليد شدهاند و طبق قوانين معمول اين فيلمها با همكاري شبكههاي تلويزيوني ساخته شدهاند و در دانمارك، سوئد، نروژ و فستيوالهاي فيلم نمايش داده ميشوند. در هلند نيز در قبال حمايت از توليدات تلويزيوني اصطلاح «انگيزش حمايت» را به كار ميبرند. در سال 1999 پروژهاي تحت عنوان «بچهها و مستند» با همكاري سازمان «cinekid» ـــ نهادي با هدف ارتقاي سطح كيفي توليدات رسانهاي كودكان _ شروع به كار كرد. هنگام توليد اين پروژه كه در واقع شبيه جشنواره است، بچهها ميتوانند موضوعاتي را براي فيلم مستند مطرح كنند. از بين موضوعات مطرح شده، 10 تا 12 موضوع براي بررسي در شبكههاي تلويزيوني انتخاب و ثبت ميشوند. فيلمنامهنويسان و داوران رفتارها و عقايدشان را بر اساس ايدههاي بچهها پرورش ميدهند و در طول برگزاري جشنواره هيئت داوران برنده را اعلام ميكند و توليد فيلم با موضوع انتخابي و با سرمايهاي در حدود يك ميليون دلار حمايت ميشود. فيلم مستند كودك در دانشگاههاي فيلمسازي تنها در دو دانشگاه فيلم آلمان، مستند كودكان تدريس ميشود.دانشگاه HFF konrad wolf و HFF در مونيخ. اين دانشگاهها امروزه پيشنهاد ميكنند كه معرفي آكادميك در اين رابطه و هرگونه اطلاعاتي درباره چگونگي آماده كردن و نوشتن فيلمنامه مستند براي كودكان و نوجوانان ارائه نشود. آنها دانشجويان را در انتخاب موضوع و ژانر مورد علاقهشان آزاد ميگذارند و دانشجويان فقط در صورتي كه علاقه شخصي به فيلمسازي براي كودكان و نوجوانان داشته باشند ميتوانند در گروههاي فيلمسازي كه به اين منظور تشكيل شدهاند استخدام شوند. با وجود اين كه تعداد كمي مستند جذاب هم در دانشگاههاي فيلمسازي توليد شدهاند، اما درسهاي اصولي در زمينه مستند سازي كودكان در دانشكدههاي فيلم ارائه نشدهاند. علت اصلي اين مشكل هم اين است كه براي كساني كه در زمينه فيلمسازي كودكان فعاليت ميكنند و با چنين گرايشي از دانشگاه فارغ اتحصيل شدهاند شغلي وجود ندارد. *** به طور كلي ميتوان گفت، فيلمهاي مستند براي كودكان فيلمهايي هستند كه يك تصوير عميق از محيط زندگي بچهها و دنيايي كه در آن زندگي ميكنند به آنها ميدهند. و ميتوانند با رعايت تمام نكات زيبايي شناختي و جنبههاي هنري، فيلم جذاب و پر مخاطبي را ارائه دهند. |
|
|
