جرعه ی آب زلال

نقدی بر كتاب “ تاریخ سینمی مستند ” نوشته اریك بارنو

 ترجمه احمد ضابطی جهرمی / انتشارات سروش ، با همكاری كانون اندیشه پژوهش هی سیما

همایون امامی

احمد ضابطی جهرمی در زمینه ادبیات سینمائی نام آشنائی است . كتابها و مقالات تحقیقی و پژوهشی  ، ترجمه هی اواز متون سینمائی در زمینه سینما و سینمی مستند از آثار ارزشمندی هستند كه اهمیت كاربردی بالائی در مجامع آكادمیك دارند . از ضابطی تا كنون در زمینه سینمی مستند كتابهی زیر منتشر شده است :

ـ پژوهشی در تاریخ سینمی شوروی ( 1931 ـ 1917 ) / نشر گستره ـ 1360

ـ زنان فیلمساز شوروی / نشر آذرنوش ـ اصفند 1359

ـ شیلی ( سینمی كشور هی جهان سوم ) / نشر بیگوند ـ ( بی تا )

ـ زمین ( فیلم هی دهقانی ) ، آلكساندر داوژنكو / نشر بیگوند ـ 1359

ـ سینمی مستند رومن كارمن / كنستانتین اسلاوین / انتشارات عكس معاصر ـ

1364

ـ سینمی آلكساندر داوژنكو / ناشر : كتاب مهناز و مجله گزارش فیلم 1372

ضابطی از دیر باز ، به عنوان مدرس تدوین و مستند سازی در دانشكده هی صدا و سیما و سینما و تئاتر به تدریس اشتغال داشته است . او در كنار چنین پیشینه پر باری ، از مستندسازی نیز غافل نبوده و آثار ارزشمندی در ین زمینه خلق كرده است كه از آن میان می توان به مجموعه هی مستند  چتر سبز : نخل جهرم ( 1368 ـ 1366 )  ، كشتی كویر ( 1374 )  و موسیقی مولكلوریك شمال یران ( 1373 )  اشاره داشت .

و حالا كتابی دیگر از ترجمه هی او برابر رویمان است : تاریخ سینمی مستند نوشته اریك بارنو . كتاب بارنو اگر چه جدید نیست و تاریخ نشر 1974 را بر پیشانی دارد ، ولی به دلیــــل اهمیت فوق الـــــعادهی كه دارد ، سخت جــــذاب است و مغتنم .

اول از چند و چون كتاب بگویم كه توسط انتشارات سروش منتشر گردیده است . قبلا“ در زمینه تاریخ سینمی مستند ، كتاب ارزشمند حمید نفیسی به نام فیلم مستند در سال 1357 وبه توسط انتشارات داشگاه آزاد چاپ و منتشر گردید . نفیسی در كتاب خودالگوی تاریخنگاری رابر اساس سبك هی مختلف سینمی مستند بنیان گذاشته بود . سبكهائی چون : مستند شاعرانه ، مستند واقعه نگار ، سینمی بی واسطه ، سینماوریته و غیره .

كمی بعد ، یعنی در سال 1362 ، انتشارات فیلمخانه ملی یران به چاپ و نشر كتاب ارزشمند سینمی مستند نوشته ریچارد میران بارسام به ترجمه مرتضی پاریزی اقدام نمود  ، از آن روز تاكنون در جریان پژوهش هی آكادمیك و دانشجوئی بسیار مورد استفاده قرار گرفته شده است .

پژوهش هائی در سینمی مستند نوشته جیم هیلر و آلن لاول كه در سال1364  توسط انتشارات فاریاب منتشر شد كتاب دیگری بود كه در زمینهتاریخ نگاری سینمی مستند منتشر شد . ین سیاهه به همراهی تعداد معدودی مقالات پراكنده تمامی ادبیات سینمی مستند رابه زبان فارسی تشكیل می دهد . كه نومید كننده است وتاسف بار .

شیوه هی مختلفی كه نویسندگان ین آثار در تاریخ نگاری سینمی مستند برگزیده اند غالبا“ شیوه ی خطی وكرونو.لوژیك است . برخی به گزارش صرف یا وقیع نگاری بسنده كرده اند و برخی دیگر به گونه ی تحلیلی بر آثار مهم وتاثیر گذار تاریخ سینمی مستند جهان نیز انداخته اند . و به شیوه ی تحلیلی .

بارنو در كتابش از الگوی تاریخ نگاری خاصی پیروی می كند كه تا كنون بی سابقه بوده است . او نخست در بخش اول كتاب كه نگاهی به عجیب  نام  دارد .. در فصلی به نام پیامبر ، به روند ثبت حركت در عكاسی و سینما می پردازد . از اختراع پیر ژول سزار جانسن می آغازد و به برادران لومی یر می رسد كه با آنها همزمان بااختراع سینما ، سنگ بنی سینمی مستند نیز گذاشته شد .

بارنو در بخش دوم ، كه تصاویر در حال عمل نام دارد و در فصل هی چهار گانه ی با عناوینی چون : كاشف ، گزارشگر ، نقاش ، تنظیم شده است ـ  تصاویر در حال عمل نیز خود یك فصل ین بخش به شمار می رود  ـ به ترتیب به جریانهی مهم سینمی مستند در دهه هی 20 و 30 آمریكا ، اروپا و شوروی می پردازد . یعنی به رابرت فلاهرتی و مستند هی اكتشافی اش ، ژیگا ورتف و سینمی مستند گزارشگرش  و جریان مستند واقع گری سینمی اروپا كه در قالب فیلم هائی موسوم به سیتی سمفونی شهرت یافتند . به عبارت دیگر به فیلمهی كارگردانانی چون والتر روتمن ، آلبرتو كاوالكانتی و یوریس یونس.

بخش سوم كتاب ، خشم و هیاهو نام دارد . ین بخش سه فصل با عناوین زیر دارد : وكیل ، شیپورچی ، دادستان . از ین میان در فصل پنجم كتاب كه وكیل نام دارد به مستند تبلیغاتی پرداخته می شود . به گریرسون و جنبش سینمی مستند انگلستان ، تاسیس واحد فیلم هیئت بازار یابی امپراتوری و واحدفیلم اداره پست عمومی ،  ساخت فیلم صیادان ( 1929 ) ـ كه در كتاب ، باعنوان ماهیگیران از آن نامبرده می شود . وبعد فیلم هائی چون بریتانیی صنعتی ( 1932 ـ 1931 ) ازفلاهرتی ، ترانه سیلان ( 1934 ) از بازیل ریت .  تاسیس واحد فیلم اداره پست عمومی و ساخت فیلمهائی چون پست شبانه ( 1936 ) ، مردی از آران . موضوع مهم دیگری است كه در ین بخش به آن پرداخته می شود .

موضوع ین فصل ،  تبلیغات و مستند تبلیغاتی است ، پس به یكی از مهمترین چهره هی ین سبك نیز می بیست پرداخته شود . یعنی به لنی ریفتشتال و فیلمهی پیروزی اراده ( 1935 ) و المپیاد ( 1938 ) ین فصل به طور مشروح به گریرسون ، جنبش سینمی مستندانگلستان و سینمی مستند تبلیغاتی آلمان و شخص لنی ریفنشتال می پردازد . در ادامه ین فصل از سینمی مستند تبلیغی آمریكا سخن به میان آورده می شود ، و یكی از مهم ترین چهره هی آن یعنی پرلورنتز  مورد معرفی قرار می گیرد . در ین رابطه ، به تفصیل به روند تولید فیلم هی مهمی چون خیشی كه دشتها را شیار زد ( 1936 ) و رودخانه ( 1936 ) پرداخته می شود .

در ادامه با توجه به اثر هی تبلیغی فیلم خبری ،  به ین ژانر نیز پرداخته می شود . و از یكی از مهم ترین نمونه هی آن یعنی  مجموعه گذر زمان ( 1935 ) یاد می شود .

در بخش دیگری از ین فصل از رومن كارمن یاد می شود . به فیلم هائی چون اسپانیا ( 1939 ) ، قلب اسپانیا ( 1937 ) و یوریس یونس و فیلم هائی چون خاك اسپانیا ( 1937 ) ، بوریناژ ( 1933 ) و چهارصد ملیون ( 1939 ) و همچنین به مستند سازان ژاپنی گروه پروكینو ـ انجمن فیلم پرولتاریائی ـ ، یعنی چهره هائی چون : آكیرا یوازاكی و فومیو كامئی . پیان بخش ین فصل لوئیس بونوئل و فیلم بسیار معروف او  سرزمین بدون نان ( 1933 ) است  .

در فصل شیپورچی به مستندهی جنگی پرداخته می شود .   به فیلم هائی چون  تطهیر با آتش / هانس برترام ( 1940 ) ، آثار همفری جنینـــگز : لنــدن تــاب می اورد ( 1940 ) ـ با همكاری هری وات ـ  ، دهكده ساكت ( 1943 ) ، آتشسوزیـها شروع شدند ( 1943 ) و یاد نامه ی بری تیموتی ( 45 ـ 1944 ) آنچه بر جذابیت ین فصل می افزید نقل گفتار متن پاره ی از ین فیلم هاست به عنوان نمونه به یكی از آنها اشاره می كنیم :

برخیز ، ما در وزش باد شرق ، روز شجاعتی خطیر را حس می كنیم .

ما زمین را پشت سر می نهیم و به خورشید می رسیم .

رفیق ، همه دختر ها بید صبر كنند . رفیق ، رفیق ، فرمان معلوم است :

ما آماده رفتنیم !

رفیق ، رفیق ، تو شعار را می دانی : به پیش ، به سوی دشمن ! به پیش ، 

به سوی دشمن ! 

بمب ها را بر خاك لهستانی ها فرو ریز ! ( 1 )

در ین فصل ،  به فیلمهی چنینگز به لحاظ وجوه زیبائی شناسی آن و به مجموعه مستند چرا می جنگیم ( فرانك كاپرا ) ، بخاطر جنبه هی تاریخ سینمائی ی كه دارد بیشتر پرداخته می شود . بخصوص در مورد فرانك كاپرا ، مذاكرات او با مارشالهی ارتش آمریكا  نیز به اختصار می ید كه بر گرمی ولطف كتاب افزوده است.

برخی ـ  و شید بهتر باشد بگویم بسیاری ـ  از اطلاعات كتاب دست اولند ـ ببینید در زمینه اطلاعات تاریخ سینمی مستند ،  ژرفی ققر ما چقدر است كه كتاب منتشره در سال 1974 پس از گذشت نزدیك به سی سال ،  هنوز بری ما حاوی اطلاعات دست اول محسوب می شود  ! از جمله ین اطلاعات دست اول ،  اطلاعات مربوط به سبك سینما وریته در سیر نقاط جهان است  به ویژه شوروی ـ بافیلم استالینگراد / لئونید وارلاموف( 1929 )  . 

فصل هفتم بخش سوم كتاب دادستان نام دارد . و به مستند هائی كه پس از جنگ ، در افشی جنیات نازی ها و هم پیمانان آن ها ، در یوگسلاوی ، لهستان ، شوروی سابق ، آمریكا ، ژاپن و فرانسه ساخته شد می پردازد . ین فیلم ها كه بارنو ، از آنها با عنوان مستند گرد‌ آوری نام می برد بخش مهمی ازتاریخ سینمی مستند جهان را به خوداختصاص داده اند . یعنی فیلم هائی چون یازه نواگ / كوستاو هلاواتی و گوستاو گاورین ( 1945 ) ، لهستان مبارز / یرژی بوساك ، آلكساندر فـــورد( 1944 )  ، ماجدانك / یرژی بوساك ، الكساندر فورد ، داوری ملل / رومن كارمــن ( 1946 ) نورمبرگ / پر لورنتس ( 1948 ) ، فعالیتهی گروه پروكینو یعنی آكیرا یواساكی وفومیو كامئی در ژاپن : تراژدی ژاپن / فومیوكامئی ( 1946 ) وبالاخره یكی از مهمترین شاهكار هی ین دوران یعنی شب و مه / آلن رنه ( 1955 ) .

بسیاری از ین فیلم ها كه در دادگاه نورمبرگ همچون اسنادی مهم بر علیه نازی ها ، بكار گرفته شدند ،  بر مبنا و با استفاده از فیلم هائی ساخته شدند كه نازی ها خود آنها را ساخته ، در آرشیو هی خود ،  نگهداری می كردند . در بخشی از كتاب ، بارنو با آوردن یكی از مشهور ترین فراز هی گفتار فیلم ، شب و مه ، بر حلاوت كتاب خود می افزید :

كوره هی آدم سوزی دیگر به كار نمی یند . وسیل نازی هادیگر

 كهنه شده اند . ارواح 9 ملیون مرده ین چشم انداز را تسخیــــر

 كرده اند . چه كسی بر فراز ین برجك دیده بانی عجیب  پــــاس

 خواهد داد تا آمدن جلادان جدید را ندا دهد ؟ ( 2 )

بخش چهارم كه بری آن عنوان عدسی تیره و تار برگزیده شده است در سه فصل ـ فصل هی هشت و نه وده ـ ارائه می شود . عنوان ین فصلهاعبارتنداز : شاعر ، واقعه نگار و مبلغ  .

در فصل شاعر، به جریانات سینمی مستند پس از جنگ اشااره می شود . در كتاب یكی از ین جریانات با نام فیلم داستانی شبه مستند ، معرفی می شود . جریانی كه در یكی از بخش هیش سینمی نئو رئالیسم یتالیا جی گرفته است . بافیلم هائی چون رم شهر بی دفاع / روبرتو روسیلینی  ( 1945 ) ، و واكسی / از ویتوریو دسیكا ( 1946 ) . سیر فیلمهائی كه در ین شاخه مورد اشاره قرار می گیرند عبارتند از نبرد راه آهن / رنه كلمان ( 1945 ) و در بار انداز / الیا كازان ( 1945 )

جریان دومی كه در كتاب از آن نام برده می شود ، مستند هیی با نگرش شاعرانه اند . ین جریان به آرن ساكسدورف اختصاص دارد و به فیلمهی مستند او كه عموما“ در باره حیواناتند . فیلم هائی چون راپسودی ماه آگوست ( 1940 ) ، ین سرزمین سرشار از حیات است ( 1941 ) و فیلم هی دیگر او .

جریان بعدی به هانری اشتورك ، ژرژ  روكیه ، برت هانسترا و دیگر مستند سازانی اختصاص دارد كه به علت شرائط دشوار فیلمسازی پس از جنگ ، نخستین تجربه هی خود را با فیلم كوتاه آغاز كردند . با فیلم هائی چون : سمفونی دهقانی / هنری اشتورك ( 1944 ) ، فاره بیك / ژرژ روكیه ( 1946 )  ، و بالاخره فیلمهی برت هانسترا :  یینه هی هلندی / ( 1958 ) و شیشه ( 1958 ) .  

عنوانی كه بارنو بری فصل نهم كتاب خویش برگزیده است واقعه نگار نام دارد . او در ین فصل به مستند سازی واقعه نگار تاریخی پس از جنگ می پردازد . به آثاری كه عمدتا“ از مواد تصویری بلیگانی هی مختلف ـ هیرو شیما ـ ناكازاكی : اوت 1945 / آكیرا یوا ساكی ، پاریس 1900 / نیكول ودره ، سالهی فراموش نشدنی / یلیا كوپالین ( 1957 )   و یا به كمك پاره ی ترفند ها ـ استفاده از نقاشی هی كودكان در باز نمائی پاره ی بازتاب هی تاریخی ـ كودكان كه نقاشی می كنند / سوسو موهانی ( 1955 ) شكل گرفته اند . در ادامه ین بخش به فعالیت برخی از مستندسازان برجسته وپیشكسوت در رابطه با كمك به گسترش جهانی سینمی مستند و تقویت نقش آن در چالش هی جهانی اشاره می شود . یعنی به آلبرتو كاوالكانتی و تلاشهیش به منظور راه انداختن یك جنبش جهانی فیلم مستند در برزیل ، تلاشهی گریرسون در رابطه با پی ریزی “ هیئت ملی فیلم كانادا ” و “ واحد فیلم كشور هی مشترك المنافع ” در استرالیا ، فعالیتهی یوریس یونس در تقویت مستند سازی در كشور هی بلغارستان ، لهستان ، چین ، مالی ، كوبا ، ویتنام و شیلی .

در پیان به شكل گیری نوعی گزارش انسان شناسی مستند اشاره می شود كه درر ین سالها ،  توسط ژان روش ابداع می شود . .بارنو ،  نمود مهم ین حركت را فیلم هی جذبه و رقص در بالی ” و “ رقابت هی كودكانه در بالی و گینه نو ” ( 1952 )   می داند . در اشارررره به یكی دیگر از برجسته ترین نمونه هی ین موج ، بارنو از فیلم   شكارچیان ( 1958 ) نام می برد ، كه توسط جان مارشال ساخته شده است .

در فصل ده كتاب كه مبلغ نام دارد به مستند هی صنعتی و یا به قول حمید نفیسی ، مستند هی حیثیت آور ( 3 )  پرداخته می شود . طبعا ” در ین میان شركت شل با توجه به توان مالی و نفوذی كه به تبع آن دارد ، تا مدتها یكه تاز میدان است .

بارنو در ین فصل از پیشنهاد گریر سون مبنی بر تاسیس واحد فیلم شل ـ در سال 1933 و تاسیس ین واحد در سال بعد خبر می دهد . فعالیت هی قبل از جنگ ، توقف ناخواسته ین فعالیت ها به علت شعله ور شدن آتش جنگ و بعد شروع دور جدید فعالیت ها پس از جنگ در كتاب مورد بحث قرار می گیرد . و در ین رابطه به گسترش فعالیت هی تولیدی كمپانی شل در كشور هی استرالیا ، مصر ، هنگ كنگ ، هندوستان ، هلند ، افریقی جنوبی ، یالات متحده آمركا و ونزوئلا اشاره می شود . در پیان ین فصل به صورتی مبسوط به فیلم مشهور فلاهرتی ، یعنی داستان لوئیزیانا ( 1948 ) پرداخته می شود .  كه با حمیت هی مالی شركت اویل استاندارد نیو جرسی ساخته شد .

ناظر ،عنوان بخش یازدهم كتاب است كه به شكل گیری جنبش سینمی آزاد انگلستان در فاصله سالهی 1956 تا 1959 می پردازد ، با پرداختن به چهره هی مهمی چون لنیدسی آندرسون ، تونی ریچاردسون ، ولودیمیر بوروویك و كارل ریزو فیلمهی معروفی چون بچه هی پنجشنبه ( 1954 ) ، مامان اجازه نده ( 1953 ) ، پاراگراف صفر ( 1956 ) ، خون جانور ( 1949 ) و ....

بارنو سپس به جنبش سینمی مستند بیواسطه آمریكا می پردازد كه در سال 1959 توسط رابرت درو وسیر اعضی گروهش با چشمداشت به ارتقاء تكنولوژی ضبط صدا و از پیش پا برداشتن موامع دست و پا گیری چون سیم رابط همزمانی دوربین و ضبط صوت ، سبك كردن تجهیزات فیلمبرداری و دوربین ، صورت پذیرفت . در ین فصل فیلم هی مهم ین سبك ، یعنی فیلم هائی چون دور اول انتخابات ( 1960 ) ، یانكی نه ( 1960 ) ، روز مادر مبارك ( 1963 ) ، و فیلمسازانی چون البرت می زلس ، فردریك ویزمن ، ریچارد لیكاك و كریس ماركر پرداخته می شود .

فصل دوازدهم كتاب كه به سبك سینماوریته اختصاص دارد ، ،سازمان دهنده نام دارد و به ژان روش بنیانگذار ین سبك و روند شكل گیری آن به گونه ی نسبتا“  مفصلمی پردازد . بخصوص با بحثی ـ البته مختصر ـ كه بارنو در مورد فیلمهی مهم ین سبك ، یعنی فیلم هائی چون : وقیع تابستان ( 1961 ) ، من یك سیاه ( 1958 ) ، ماه مه دوست داشتنی ( 1963 ) پیش می كشد . در پیان به تجربیات جهانی سینما وریته در كشور هی ژاپن ، شوروی سابق و آمریكا پرداخته می شود .

فصل پیانی كتاب ، یعنی فصل سیزدهم ، چریك نام دارد  و به سینمی سیاه كه بری نخستین بار در كشور هی اروپی شرقی ـ به ویژه در لهستان ـ شكل گرفت وهسته اعتراض هی اجتماعی سیاسی مهمی را در خودداشت می پردازد . بارنو از طرح بستر اجتماعی ین سبك ـ یا به نوعی جامعه شناسی سینمائی ین سبك ـ غافل نمی ماند و بطور مختصر به جنبش استالین زدائی و فرا رسیدن بهار سیاسی در ین كشور ها نیز اشاره می كند . فیلم هی عمده ائی كه در ین زمینه مورد بحث واقع می شوند عبارتند از : ورشو56  ، ساخته یرژی بوساك ، مردم سخت گیر ( 1964 ) ساخته آندره كواچ ، كودكان محروم از محبت ( 1964 ) ساخته كورت گولد برگر و بالاخره فیلم معروف ساعت افروختن كوره ها ساخته فرناندو ازكوئیل سولاناس و اكتاویوگتینو كه در فاصله سالهی 1966 تا 68 در باره جنبشهی زیرزمینی آمریكی لاتین ساخته شد .

همانطور كه قبلا“ به آن اشاره شد كتاب حاوی اطلاعات دست اول و مبسوطی است كه اگر چه كهنه می نمید ولی به عنوان واقعیت جزء حلقه هی مفقوده دریافت ما تاریخ سینمی مستند جهان شمرده می شود . كتاب از ترجمه ی روان برخوردار است و به رغم كاستی هی اندكی كه در آن راه یافته است ، بری پژوهندگان سینمی مستند فرصت مناسب و مغتنمی را فراهم می آورد . در ذیل نخست به مزیا و سپس به كاستی هی آن می پردازم

مزیا و نقاط قوت

در ین كتاب بر معرفی مؤلفه هی اصلی كار فیلمسازان مهم و تاثیر گذار بطور مبسوط اشاره می شود . با توجه به عدم دسترسی خواننده ـ به ویژه خواننده  فارسی زبان ـ  با ین منابع ین امر امكان بهره برداری از كتاب را افزیش می دهد . و پس زمینه مناسبی بری خواننده فراهم می كند تا به كمك آن بر ظرائف بیشتری از آثار برتر سینمی مستند جهان اشراف یابد  .

تحلیل مختصر فیلم هی مهم  و تاویل نشانه شناختی آنان ین امكان را فرا روی خواننده قرار می دهد تا بی نیاز به دیدن انبوه فیلم ها ، از تجربیات تكنیكی و بیانی آنها سود جوید . ین امر ، حوزه كاربردی كتاب بارنو را از گستره تنگ یا كتاب تاریخ نگارانه صرف گسترش داده و وجوهی كاربردی را نیز بر آن می افزید . وجوهی كه علاوه بر موارد مطرح شده ، به ارائه بینش درستی از سینمی مستند نیزمی پردازد .  

نو بودن ساختار روائی كتاب حلاوت خاصی به آن بخشیده است كه آن را از نمونه هی مشابه متمیز ساخته و به لذت بخشی مطالعه آن كمك می كند .

مورد دیگری كه تشدید حلاوت یاد شده را سبب می شود ، بیان خاطرات و موقعیت هی خاصی است كه مستند سازان بزرگ جهان با آن دست به گریبان بوده اند . می توان به عنوان نمونه به توصیف فضی كاری حاكم بر واحد فیلم هیئت بازاریابی امپراتوری ، شیوه هی برخورد گریرسون ، در فصل وكیل ، موقعیت دشواری كه پرلورنتز در جریان مستند سازیش با آن دست به گریبان بوده است ، برخورد هی كاپرا با ژنرال سی مارشال در جریان مجموعه چرا می جنگیم در فصل شیپورچی ،  و بسیاری موارد دیگر اشاره كرد .

آوردن متن گفتار بسیاری از فیلمها مهم یكی از تمیز هی چشمگیر كتاب بارنو را شكل می دهد . تكرار می كنم ، چنین ویژه گیهائی ، در شریط عدم دسترسی حتی  به یك قاب از ین فیلم ها به استحكام رابطه بیشتر مخاطب با فیلم هائی كه ندیده است می افزید . موردی كه دریافت هی علمی خواننده را از كتاب گسترش داده بر ژرفی آن می افزید .

افكندن نگاهی جامعه شناسانه به رخداد ها و ارائه تصویری همه جانبه از بستر اجتماعی سبك ها و جنبش هی سینمی مستند به مخاطب ویژه می آموزد كه چگونه با عصاره یك تجربه خاص برخورد كند و در تطبیق آنبا شریط عینی جامعه خویش به توفیقی در خور دست یابد .لازم به ذكر است كه برخی از ین موارد به توضیحات بیشتری نیاز داشتند كه از قلم افتاده است . شید اگر مترجم محترم با آوردن حاشیه هائی ین كمبود را مرتفع می كرد به مفید تر واقع شدن كتاب كمك كرده بود . به عنوان مثال در بخش ناظر ، چنانچه به اصول فكری و زیبائی شناختی سینمی مستقیم ـ یا بی واسطه ـ و همچنین سبك سینما وریته ، در فصل سازمانده اشار می شد بر غنی كتاب افزوده می شد .

كاستی ها

       در روند ترجمه ونشر یك كتاب ، پاره ی كاستی ها گریز ناپذیر می نمید . كه نیاز به مختصری كاوش ـ  مثلا” در چگونگی ثبت عنوان فیلم ها ، سبكها و موارد دیگری از ین قبیل ،به منظور همسانی با ترجمان كتابهی دیگرسینمائی و كمك به تداوم ذهنی خواننده ـ دارد . ترجمه آقی جهرمی از كتاب بارنو نیز متاسفانه از ین قبیل لغزش ها مصون نمانده است . البته هر مترجمی می تواند بر درستی ترجمه و تلقی خویش از یك واژه ، یا عنوان خاص پافشاری نمید وسیر ارجاعات را مخدوش و خالی از اعتبار تلقی نمید در ین مورد بحث چندانی نمی توان كرد ولی می توان یك نكته ریاد آور شد و آن هم ین كه در ضبط عنوان پاره ی فیلم ها ، ممكن است حتی غلط هی مصطلحی باب شده باشد كه به علت جا افتادن آن دیگر می بیست به آن از آن تبعیت شود . چرا كه دیگر پذیرفته شده و جا افتاده است . در ترجمه كتاب بارنو بیشتر از كوشش در همسان نمودن ین عنوان ها ، و گزیدن عنوانی نزدیك تر به عنوان مصطلح ، بیشتر سلیقه و دانش مترجم محترم عمل كرده است . بنا برین موارد مغیرتی زیر پیش آمده است :

ـ در صفحه هی 114 ، 115 و 116 ویضا“ صفحات دیگر ، نام استر شوب مستندساز برجسته شوروی به صورت اسفیر شوب ضبط شده است . باتوجه به املی صحیح كلمه ـ كه در پانویس كتاب هم مورد ارجاع واقع شده است ـ Ester shub  می باشد ، به نظر می رسد با یك لغزش كوچك روبرو هستیم كه شیسته است در چاپ هی بعد مورد تصحیح قرار گیرد .

مورد دیگر به فیلم هتل معلولان اثر معروف ژرژفرانژو باز می گردد . با توجه به عنوان اصلی ین فیلم كه  Hotel Des Invalides  است ، معادل هی مهمانخانه و هتل ، هردو می تواند مورد استفاده قرار گیرند ولی با توجه به جا افتادن عنوان هتل معلولان به نظر می رسد گزینش هتل به جی مهمانخانه بهتر باشد .

عنوان یك فیلم می تواند در ترجمه هی مختلف منابع متعدد سینمائی ، به شكل هی گوناگونی ثبت و ضبط شود . شید ین را بتوان ساده ترین حق یك مترجم دانست . ولی بید به خاطر داشت كه تلقی هی مختلف از یك نام ، می تواند خواننده را به اشتباه بیاندازد . از ین رو عرفی پذیرفته شده ـ كه رعیت نیز نمی شود ! ـ بر ین است كه عنوانی به كار رود كه بیشترین مورد استفاده را داشته است . برخی مترجمان ضمن تن دادن به ین عرف ، نام پیشنهادی خویش را نیز در حاشیه و یا پانویس قید می كنند . رابرت درو و گروهش در سال (  1960 ) فیلمی ساخته اند كه Primary نام دارد . در كتاب بارنو ، آقی ضابطی جهرمی آن را دور اول انتخابات آورده اند .در ترجمه هی فارسی متون دیگر سینمی مستند  ، ین عنوان به صورت هی زیر ثبت شده است :      

ـ انتخابات ، حمید نفیسی / فیلم مستند ، ج2 ، ص465  ( 4 )  

ـ اجلاس مقدماتی ، تاریخ سینما / اریك رد / ج 2 / ص 599 ( 5 )  

ـ انتخابات مقدماتی ، فصلنامه فارابی ( ویژه نامه سینمی مستند ) ص 289 ( 6 )

ـ انتخابات مقدماتی ، سینمی مستند / ریچارد میران بارسام / ص 262  ( 7 )

با توجه به مقدمه ی كه آمد به نظر می رسد چنانچه مترجم محترم از عنوان هائی چون انتخابات و یا انتخابات مقدماتی اسنفاده می كردند . خواننده كمتر به اشكال بر می خورد . البته نا گفته نماند ، ین نگارنده ، با توجه به ین كه كتاب حمید نفیسی ، به عنوان نخستین معرف ین فیلم ، و قدیمی ترین منبع اختصاصی فیلم مستند ، آن را انتخابات ترجمه كرده است ، ین عنوان ،  هم به لحاظ راحتی در كاربرد عنوانی تلخیص شده و هم به لحاظ آشنائی بیشتر خوانندگان با آن عنوان انتخابات را بهتراز موارد دیگر می داند . ولی پیشنهاد عنوانی جدید قطعا“ جز افزودن بر تشتت ذهنی خواننده  پی آمددیگری ندارد .

ـ برگزیده عنوان حماقت هی تی تی كات / فردریك ویزمن ،  ص 409 ،  كه در منابع دیگر نمیش هی تی تی كات و یا شرارت هی تی تی كات ظبط شده است . عنوان اصلی فیلم Titicut Follies  می باشد .

ـ ترجمه عنوان فیلم معروف گریرسون  ( Drifters  ) به صورت ماهیگیران / ص 147 ، كه بیشتر به صورت صیادان مشهور است .

ـ ضبط عنوان ترانه سیلان / بازیل ریت ، به صورت سرود سیلان كه قبلا“ به دو صورت ترانه سیلان و یا سرود سراندیب ضبط شده است  و عنوان لاتین آن ( The song of  Ceylon )

ـ ضبط عنوان زمین اسپانیا / یوریس یونس به جی خـــــاك اسپانیـــا ( The Spanish Earth   ) .

ـ گزینش معادلی چون یاد نامه ی بری تیموتی / همفری جنینگز كه در متون پیشین به صورت دفتر خاطراتی بری تیموتی آمده است . عنوان انگلیسی فیلم

            A diary for Timothy است .

ـ كاربرد اصطلاحی چون فیلم هی واگیردار ص 424 كه مفهوم نیست و هیچ ارجاعی ندارد .

ـ ضبط نام عثمان ثمبن به صورت عثمان ثمبنه ص 346

ـ به نظر می رسد كه تصویر صفحه 327 كه مربوط به فیلم گزارشی در شهر قدیمی قلمداد شده است مربوط به فیلم شیشه / برت هانسترا باشد و نه ین فیلم . البته می توان باتوجه به تعلق داشتن هر دو فیلم به برت هانسترا ، آن را نیز احتمالا“ به عنوان نمائی مشترك متعلق به هر دو فیلم دانست . زحمت روشنگری نهائی در ین مورد بر دوش كسانی خواهد بود كه هر دو فیلم را دیده اند .

صرف نظر از اشاره به لغزش هی ترجمه ی پاره ی عنوان ها ، می باست به كاستی دیگری اشاره كرد كه عامل آن شخص بارنو است . آنجا كه صحبت از سینمی بیواسطه ـ و یا به زعم مترجم محترم كتاب سینمی ناظر ـ آمریكاست و سهل انگارانه نام ژان روش در كنار نام لیكاك ، میزلس ، ویزمن قرار می گیرد . بی آن كه به تباعد سبكی او اشاره ی بشود . می تواند تا اندازه ی گمراه كننده باشد . آوردن حاشیه ی از سوی آقی ضابطی جهرمی ، می توانست مانعی بری ین گمراهی احتمالی باشد .  

بارنو درپرداختن به تمام جریان هی مهم سینمی مستند ،  در كتابش ،  سنگ تمام می گذارد . ولی گفتنی است كه در مورد سینمی بیواسطه مریكا ین حق به طور كامل ادا نمی شود . اصول عقیدتی و زیبائی شناختی ین سبك مهم ـ اصرار بر عدم كاربرد فیلمنامه ، گفتار و دخالت در رخداد مقابل دوربین ، مونتاژ روائی و...... ـ .

تصور می كنم در نقد حاضر كمی بیش از حد مته رابه خشخاش گذاشتم . امیدوارم خواننده و مترجم محترم بر من ببخشیند . اگر چه باور دارم سینمی مستتد یكی از جدی ترین مقولات سینمائی و فرهنگی یران است . و می بیست نسبت به آن بسیار جدی تر برخورد شود . ارائه یك كاستی ، با توجه به انگشت شمار بودن منابع به زبان فارسی ، می تواند سریعا“ در رسالات دانشجوئی ،‌مقالات پژوهشی و موارد دیگر مورد ارجاع و تكثیر قرار گیرد و پی آمد هائی رابه دنبال داشته باشد كه درست نیست . موارد دیگری كه باعث شد با دقت بیشتری به مطالعه ، ارزیابی و نقد كتاب به پردازم یكی اهمیت بیش از حد ین اثراریك بارنو و دیگر حسن سابقه آقی ضابطی جهرمی است كه در زمینه هی مختلف تولید ، تحقیق و تدریس سینمی مستند ،  هموراره به عنوان خادمی سخت كوش ، عاشق و جدی نام خود را بعهثبت رسانده اند . باشد كه همچنان سرسبز بمانند وعلاقمندان سینما و سینمی مستند را بیش از پیش به خدمات ارزشمند ارزشمند  خویش خویش خشنود سازند .

شیسته است در پیان ین اقدام نشر سروش و كانون فرهنگی پژوهش هی سیما را قدر دانسته ، تحسین نمائیم .  بین امید كه باز هم شاهد ترجمه ونشر آثار مهم دیگری در زمینه ادبیات سینمی مستند باشیم . انشاء الله .

 2 / 7 / 1381

[صفحه اصلی] [مقاله] [گفت و گو] [جهان] [تجربه] [نقد] [ما] [اشتراک] [لینک]