|
|
|
تجربهی نگارش فیلمنامه مستند عروس آب در گفتوگو با مهدی عرب یارمحمدی ما خود آیین را اجرا كردیم به نقل از وب لاگ مستندنگاری مهدی عرب یارمحمدی كه تجربهه ی مستندسازی یینشناسانه دارد، لطف كرد و در گفتوگویی به منظور ثبت نحوه تحقیق و نگارش كار فیلمنامه مستندش حاضر شد. گفتوگو را به شكل متن تنظیم كردیم تا شكل پیوستهتر و مفیدتری به دست بیاورد. از ین پس نیز درباره روشها و تجربهه ی شخصی مستندنگاران مطالبی همانند ین مطلب را خدمتتان تقدیم خواهیم كرد. چند سال پیش مجموعه مستندی را درباره مُجِن ميساختم. من خودم شاهرودی هستم. مجن شهری است در شاهرود و منطقهی ویژه در فضی كویر است. از نظر لهجه و معماری كاملاً فضی متفاوتی دارد و ین خیلی عجیب است... باورها و عادات و رسوم آن منطقه را بری آن مجموعه ميساختم و سوژه آداب باران خواهی همان جا پیدا شد... رسمهی منطقه مجن غالباً منسوخ شده و اجرا نميشود، به جز یكی دو مورد. یكی از آن آداب آداب بارانخواهی بود. تمام رسوم را از طریق تحقیقات میدانی جمع كردیم... پرآبی آن منطقه كه آب شاهرود را تأمین ميكند، مرا كنجكاو كرد كه روی آداب بارانخواهی تمركز كنم. اول خود آب را بررسی كردیم؛ تقسیمبنديها، قناتها، منابع آب و ...چاهی آنجا پیدا كردیم به نام چاه پیرخیرو، ین پیر شاگرد شیخ ابوالحسن خرقانی بوده. در تحقیقات درباره ین چاه دوباره به رسم آداب بارانخواهی رسیدیم. اهالی آنجا اعتقاد داشتند اگر در چاه را باز كنند، باران ميید. ما به صورت پراكنده اطلاعاتی درباره آداب باران از مردم و مكتوبات محلی (كتاب فرهنگ مردم شاهرود) و منابع مكتوب مربوط به آب و لباس و ... پیدا كردیم. و كدهی دیگری را نیز از كتابهیی دیگر شناسیی و جمعآوری كردیم. از آنجا كه ميدانستم تمام آیینها و آداب رفتاری سرزمین ما حتماً از یك سلسله مراتب و یك شیوه اجریی مشخص و هماهنگ برخوردار است، مطمئن شدم كه قطعات و نحوه اجرا و حتی اشعار و عناوین مربوط به آداب بارانخواهی كه به دستمان افتاده، حتماً بید در یك تركیب و ترتیب خاص قرار بگیرد. ما حالا دنبال تركیب مستند و واقعی مراحل آداب بارانخواهی بودیم. آخرین خشكسالی منطقه مجن 15 سال پیش بود. آدمهی زیادی هنوز بودند كه از انجام آخرین بار مراسم آداب بارانخواهی بریمان بگویند. همانها به ما گفتند كه ین آداب ترتیبی و مراحلی دارد كه منقطع انجام ميشد و در پیان هر مرحله انتظار ميكشند تا باران بیید. مرحله اول پختن آش نذری بود، اگر باران نميآمد، شستن منبر پیر، اگر باز باران نميآمد وارد مرحله بعدی ميشدند و نماز باران ميخواندند و گاو قربانی ميكردند... ماجری 15 سال پیش تا قربانی گاو رفته بود و باران آمده بود، ولی ما هنوز اطلاعاتی داشتیم كه نميدانستیم كجی سلسله مراتب مراسم آداب بارانخواهی قرار ميگیرد. بعد از ین ما با پیرمرد بسیار كهنسالی برخوردیم كه از دل خاطرات او متوجه توالی و تركیب باقی اطلاعاتمان شدیم. اما نكتهی كه در سخن آن پیرمرد نظر مرا جلب كرد و دریافتم كه ین ميتواند نقطه پیدا شدن پیان فیلمنامه كار مستند من باشد، اشاره به شكل آخرین مرحله مراسم بارانخواهی است. یعنی به عقد رود درآوردن یك پیرزن بیوه. پیشتر شنیده بودم در زاهدان مشابه ین رسم اما با تفاوتی مشخص وجود دارد؛ یعنی دختر جوان باكرهی را به قصد به آب نشستن چاه به عقد چاه درآوردن. تفاوت ین دو رسم توجه مرا جلب كرد و نكته ین بود كه در منطقه مجن طلب كسانی كه آب ميخواهند جوشیدن چشمه و جاری شدن آب در رود است. جزئیات ین رسم ین گونه بود كه بر اساس یك قرعهكشی پیرزن بیوهی را بری به عقد درآمدن انتخاب ميكردند و بعد او را مانند یك عروس به سوی رود ميفرستادند و پیر عاقدی او را به عقد رود درميآورد و بعد او را با رود تنها ميگذاشتند تا رود جاری شود و از ینجا به بعد تنها انتظار است و بس. ین آخرین مرحله گزارش شدهی است كه در آداب بارانخواهی و طلب آب طالبین به آب رسیدهاند. مرحله بعدی تحقیقات تكمیلی ما كه با كمك و مشورت خانم سهیلا جبری انجام شد، پیدا شدن رویت و دراماتیزه كردن كار بود. ما در ین مرحله جزئیات ریزتر را گردآوری كردیم و به آنها سامانی رویتمند دادیم. در ین مرحله از تمام لوكیشنهی مناسب عكس گرفتیم و جی آنها را بر اساس فیلمنامه و دكوپاژ و استوريبورد مرتب كردیم. در پیان ین مراحل همه داشتههیمان را با آقی فرهاد ورهرام چك كردیم كه مشاور من در ین كار بود. آقی ورهرام توجه ما را به تأكید بر جزئیات بیشتر و استفاده از نشانههی محیطی و محلی كه لیههی عمیقتری از پژوهش را به كار ما وارد ميكرد جلب كرد. ما ین توصیه را در مرحله فیلمبرداری خیلی به كار بردیم. نكته دیگری كه به نظرم بری غنيتر كردن كار خیلی كارآمد بود، ین بود كه ما بری زنده كردن حس در مردم محلی همین رسم را مو به مو اجرا كردیم. ین تمهید باعث ميشد كه مشاركت مردم در یك اجری واقعی از آن رسم باعث افزوده شدن خرده رفتارهی مشتركی شود كه ممكن است طی سالیان و بارها در اجری واقعی ین رسم رخ داده باشد و ما به هنگام پژوهشهی میدانی و كتابخانهی متوجه آن نشده باشیم. ین باعث ميشد كه آن خرده رفتارها خود را به هنگام فیلمبرداری به مجموعه مواد پژوهشی و هنری كار اضافه كند. یكی از ین نكات بستن دستمال سبز از دیگ آش به منبر پیر بود و ابراز احترامهیی كه مردم به منبر ميكردند و در یك اجری موجز و تقطیع شده و ظاهراً به صرفه ین غنا به كار افزوده نميشد... ما تا حد امكان، یین و رسم را همانند خودِ رسم و یین اجرا كردیم... نكته جالب بریمان ین بود كه در پیان فیلمبرداری باران آمد... خاطرهی كه همیشه در ذهن من ميماند. عروس آب تحقیق و پژوهش و نویسندگان: مهدی عربیارمحمدی، سهیلا جبری، مشاور كارگردانی: فرهاد ورهرام، مشاور فیلمنامه: جابر قاسمعلی، كارگردان: مهدی عربیارمحمدی، نویسنده گفتار متن: محسن رفیعی، گفتار متن: بهروز رضوی، تهیهكننده: انجمن سینمی جوان، مهدی عربیارمحمدی
|
|
|
